Kościół Zbawiciela w Katowicach-Szopienicach
![]() | |||||||||||||||||||||||
kościół parafialny | |||||||||||||||||||||||
Widok na kościół z ulicy ks. bp. Herberta Bednorza (2008) | |||||||||||||||||||||||
Państwo |
| ||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||||||||||||||||||||
Miejscowość | Katowice | ||||||||||||||||||||||
Adres | |||||||||||||||||||||||
Wyznanie | protestanckie | ||||||||||||||||||||||
Kościół | |||||||||||||||||||||||
Parafia | |||||||||||||||||||||||
Imię | Zbawiciela | ||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Katowic ![]() | |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |||||||||||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
Strona internetowa |
Kościół Zbawiciela w Katowicach-Szopienicach – kościół parafialny parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Katowicach-Szopienicach. Zbudowany w latach 1899–1901 w stylu neogotyckim. Znajduje się on przy ulicy ks. bpa H. Bednorza w Katowicach, na terenie dzielnicy Szopienice-Burowiec.
Jest to jedna z dwóch świątyń ewangelicko-augsburskich na terenie Katowic.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Katowice_%28Szopienice%29-ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zbawiciela_remont.jpg/220px-Katowice_%28Szopienice%29-ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zbawiciela_remont.jpg)
Rozwój przemysłu górniczo-hutniczego spowodował napływ nowych mieszkańców do Roździenia, Szopienic oraz do okolicznych osad, w tym również ewangelików[2]. W 1894 roku został nieodpłatnie przekazany plac pod budowę kościoła przez hrabiego Tiele-Winklera – właściciela Katowic i licznych sąsiednich posiadłości. Plac ten, położony na terenie skweru Walentego Roździeńskiego (pomiędzy ulicami ks. bp. H. Bednorza a Obrońców Westerplatte), został sprawdzony przez fachowca pod względem zagrożenia szkodami górniczymi, co spowodowało jego zamianę w 1895 roku na inny, mniej dotknięty skutkami wydobycia węgla teren pod Roździeniem. Nowa parcela o powierzchni 2 612 m² mieściła się koło apteki Graefe'go i domu lekarza dr. Stauba. W 1897 roku przeszła na własność parafii ewangelickiej w Mysłowicach[3].
Z początkiem 1898 roku ewangeliccy mieszkańcy Szopienic i Roździenia postanowili wybudować własny kościół[4]. Organizatorem budowy kościoła został Ernst Prittwitz und Gaffron – pochodzący z Oławy urzędnik hutniczy. Stał on na czele Komitetu Budowy Kościoła, który formalnie rozpoczął swoją działalność w 1898 roku i miał doprowadzić do powstania świątyni w Roździeniu. Zabiegał w wielu instytucjach o środki na budowę, w tym do spółki Georg von Giesches Erben. Koszt budowy świątyni określono wstępnie na 60 tysięcy marek[3].
13 marca 1899 roku wbito pierwszą łopatę pod budowę kościoła[5], natomiast 25 kwietnia 1899 roku kamień węgielny pod budowę świątyni poświęcił zwierzchnik śląskiego Kościoła ewangelickiego, generalny superintendent ks. Erdmann z Wrocławia[4]. Do końca marca 1900 roku kościół był już gotowy w stanie surowym, a od 1 kwietnia zaczęto wykańczać kościół od wewnątrz. Budowę zakończono w styczniu 1901 roku[3]. Budowniczym kościoła był mistrz murarski z Roździenia Hermann Ritschel[6].
Dnia 6 marca 1901 roku, poświęcenia wybudowanej świątyni dokonał generalny superintendent ks. Weigelt z Wrocławia[4]. W 1905 roku świątynia stała się oficjalnym filialnym kościołem parafii w Mysłowicach. Ostatecznie odłączenie filiału od macierzystej parafii w Mysłowicach nastąpiło w 1910 roku, gdy utworzono samodzielną parafię w Roździeniu[7].
Podczas II wojny światowej w kościele stacjonowali przez jakiś czas uchodźcy[6]. Po wojnie budynek znajdował się w opłakanym stanie. Kościół został bardzo mocno zanieczyszczony, przewody elektryczne zostały podniszczone i powyrywane, część witraży została wybita[3]. W 1945 roku kościół przez pół roku był nieczynny, a w 1948 roku otrzymał stałego administratora[4]. Po wojnie kościół trzykrotnie był gospodarzem diecezjalnego zjazdu chórów – w 1964, 1975 i 2005 roku[8]. W 1987 roku parafianie wspólnym wysiłkiem dokonali zmiany wnętrza kościoła. Wszystkie ściany zostały pomalowane na biało, a ławki, ołtarz, ambona i chór zostały pomalowane ciemnobrązową farbą[6].
W Święto Zesłania Ducha Świętego – 3 czerwca 2001 roku w kościele odbyło się uroczyste nabożeństwo z okazji 100-lecia świątyni. W uroczystościach jubileuszowych udział wzięli m.in. bp Janusz Jagucki, który wygłosił kazanie, bp Rudolf Pastucha, bp Tadeusz Szurman (proboszcz sąsiedniej parafii ewangelickiej w Katowicach-Śródmieściu), księża diecezji katowickiej i diecezji cieszyńskiej, goście ekumeniczni i władze miasta Katowice[9]. 30 grudnia 2002 roku kościół został wpisany do rejestru zabytków województwa śląskiego pod numerem rejestru A/76/02[1]. 9 września 2007 roku w kościele odbyło się uroczyste nabożeństwo, z okazji jubileuszu 50-lecia Ordynacji – ks. Karola Baumana (byłego proboszcza) oraz 15-lecie Ordynacji – ks. Adama Maliny (obecnego proboszcza) i ks. Henryka Reske[10].
Architektura
Architektura zewnętrzna
Kościół Zbawiciela to obiekt murowany z cegły klinkierowej[4], na fundamencie z piaskowca twardego[3], nietynkowany, wzniesiony na rzucie prostokąta z pięciobocznym prezbiterium z apsydą, zakrystiami po obydwu stronach prezbiterium oraz trójkondygnacyjną wieżą[4] wysoką na 42 m[6]. Kościół kryty jest dachem dwuspadowym pokrytym łupkiem, wieża przykryta iglicą (pierwotnie na wieży znajdował się łupek), zakrystia północna dachem czterospadowym, zakrystia południowa wielospadowym[4]. Długość świątyni wynosi 35 m, szerokość 16,5 m[11], powierzchnia użytkowa 360 m², a kubatura 5 400 m³[12].
Kościół architektonicznie prezentuje cechy stylu neogotyckiego[7]. Do jego wnętrza prowadzi znajdujący się na frontowej, południowej fasadzie ostrołukowy portal z drzwiami deskowo-spągowymi z ozdobnymi zawiasami krzyżowymi, wpisany między szkarpy. Znajdują się one w kruchcie wysuniętej przed masyw wieży, w szczycie której umieszczone jest okrągłe okienko z maswerkiem, a wyżej sterczyna[4].
Elewacje boczne, zachodnia i wschodnia, są pięcioosiowe, z rytmem szkarp, gzymsem profilowanym i fryzem arkadowym. Na osiach w pasie przyziemia znajdują się sparowane małe okienka ostrołukowe, a powyżej duże ostrołukowe okna z laskowaniem, wypełnione witrażami[4]. Boczne wejścia od strony wschodniej obudowane są niewielką kruchtą[6].
Ściany apsydy są oszkarpowane, z gzymsem profilowanym podokapowym i fryzem arkadowym. Posiadają okna ostrołukowe wypełnione witrażami[4].
Architektura wnętrz i wyposażenie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/2010-08-08_Szopienice_15.jpg/220px-2010-08-08_Szopienice_15.jpg)
Wnętrze kościoła jest jednonawowe, halowe[4] z prostokątną, jednoprzestrzenną nawą i prezbiterium[6]. Nawa o szerokości 13 m[11] nie posiada sklepienia (widoczna jest konstrukcja dachu)[4], prezbiterium zamknięte jest sklepieniem kryształowym[3], a ściana pomiędzy nimi zamknięta jest ostrołukowo z klinkierową profilowaną opaską. Wnętrza pozbawione są polichromii i malowane są na biało[4].
Neogotycki drewniany ołtarz z końca XIX wieku ofiarowany został przez cesarzową Augustę Wiktorię. Widnieje na nim napis w języku niemieckim z Biblii: DAS BLUT JESU CHRISTI DES SOHNES GOTTES MACHT UNS REIN VON ALLER SÜNDE 1. Joh. 1,7 (pol. Krew Jezusa Chrystusa, Syna Jego, oczyszcza nas od wszelkiego grzechu 1. Jan 1,7)[13]. Za nim znajduje się witraż figuralny mieszczący się w centralnej części apsydy, przedstawiający Chrystusa Króla[3].
W przedniej części nawy, z prawej strony mieści się rzeźbiona ambona. Prowadzą do niej schody, na które wchodzi się od zakrystii. Jest ona wykonana z drewna, z dużą ilością motywów roślinnych. Pod kopułą znajduje się rzeźba gołębicy symbolizująca Ducha Świętego. Na ambonie widnieje także cytat w języku niemieckim z Biblii: SELIG SIND, DIE GOTTES WORT HÖREN UND BEWAHREN. L. 11. 28. (pol. Błogosławieni są ci, którzy słuchają Słowa Bożego i strzegą go. Łk. 11. 28.)[14].
Na wysokości ambony, po lewej stronie prezbiterium umieszczona jest neogotycka chrzcielnica z gipsu z 1907 roku przedstawiająca klęczącego anioła[15][16][17]. W zakrystii po prawej stronie prezbiterium umieszczona jest rzeźba Chrystusa[15]. Ponadto zachowały się ławki z okresu budowy kościoła[4], cztery neogotyckie tablice na numery pieśni, dwa duże żyrandole (żyrandole i krzyż na wieży wykonał w darze mistrz blacharski z Szopienic – Julius Vogel) oraz klinkiety[15].
W przedsionku kościoła znajduje się epitafium, na którym wypisane są imiona, nazwiska, oraz daty śmierci parafian, którzy zginęli podczas I wojny światowej. Inskrypcję są napisane w języku niemieckim, a w latach 90. XX wieku dodano polski opis wyjaśniający treść tablicy[14].
- Elementy wystroju wnętrza kościoła Zbawiciela
- Ołtarz główny; za nim witraż z wizerunkiem Chrystusa Króla
- Chrzcielnica przedstawiająca klęczącego anioła
- Tablica na numery pieśni; poniżej kinkiet
- Epitafium w przedsionku kościoła Zbawiciela
Organy zbudowane zostały przez Heinricha Schlaga ze Świdnicy[14]. Zostały ofiarowane w darze przez hrabiego Huberta von Thiele-Wincklera[9]. Instrument posiada 18 głosów, 2 manuały i pedał[18]. Umieszczony jest na chórze muzycznym, wspartym na czterech drewnianych kolumnach. Wejście do niego znajduje się od strony zewnętrznej kościoła, w bocznym wejściu[14].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Szopienice_protestant_church_organ.jpg/220px-Szopienice_protestant_church_organ.jpg)
Manuał I | Manuał II | Pedał |
---|---|---|
1. Bordun 16. | 1. G.Principl. 8. | 1. Violon 16. |
2. Principal 8. | 2. Salicional 8. | 2. Subbass 16. |
3. Hohlflöte 8. | 3. Flöte 8. | 3. Cello 8 |
4. Gambe 8. | 4. Fl. dolce 8. | 4. Octavbass 8. |
5. Octave 4. | 5. G.Principl. 4. | |
6. Fl. amabile 4. | 6. Fl. travers 4. | |
7. Quarte 2 fach. | ||
8. Mixtur 4 fach. |
Na wieży kościoła znajdują się trzy dzwony stalowe: duży, używany na specjalne okazje, z napisem: Jesus Christus gestern und heute und derselbe auch in ewigkeit Hbr. 13,8 (pol. Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam i na wieki Hbr. 13,8); średni, nieużywany (3 października 2010 roku wypadło z niego serce); mały, używany w każde nabożeństwo[9].
Otoczenie
Kościół Zbawiciela położony jest przy ulicy ks. bp. H. Bednorza w Katowicach, na terenie dzielnicy Szopienice-Burowiec[19]. Nie jest orientowany[6] – wejście znajduje się od strony południowej, a prezbiterium po stronie północnej. Kościół znajduje się w ogrodzie i jest ogrodzony metalowym ogrodzeniem ze słupkami. Na zachód od kościoła, przy ulicy ks. bp. H. Bednorza 20 znajdował się dwukondygnacyjny budynek domu parafialnego, wzniesionego z cegły[4].
Galeria
- Nieistniejący budynek plebanii wraz z widoczną wieżą kościoła (2020)
- Wieża kościoła Zbawiciela (2020)
- Tablica pamiątkowa, odsłonięta w 2017 roku
- Nadświetle drzwi głównych (2010)
- Jeden z witraży (2009)
- Dzwony na wieży kościoła (2009)
Przypisy
- ↑ a b Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2024-09-07] .
- ↑ Dzióbek 2017 ↓, s. 26.
- ↑ a b c d e f g Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 74.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Cempla 2002 ↓, s. 2.
- ↑ Dzióbek 2017 ↓, s. 103.
- ↑ a b c d e f g Dzióbek 2017 ↓, s. 104.
- ↑ a b Lipońska-Sajdak 2012 ↓, s. 639.
- ↑ Parafia Ewangelicko-Augsburska w Katowicach-Szopienicach: Historia. szopienice.luteranie.pl. [dostęp 2024-09-07]. (pol.).
- ↑ a b c Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 75.
- ↑ Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce: 50-lecie ordynacji ks. Karola Baumana. old2020.luteranie.pl. [dostęp 2024-09-07]. (pol.).
- ↑ a b Cempla 2002 ↓, s. 10.
- ↑ Cempla 2002 ↓, s. 3.
- ↑ Dzióbek 2017 ↓, s. 105.
- ↑ a b c d Dzióbek 2017 ↓, s. 106.
- ↑ a b c Dzióbek 2017 ↓, s. 107.
- ↑ Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 73.
- ↑ Cempla 2002 ↓, s. 8.
- ↑ a b Stowarzyszenie Musicam Sacram: Baza instrumentów. Kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela (Szopienice). musicamsacram.pl. [dostęp 2024-09-07]. (pol.).
- ↑ Urząd Miasta Katowice: Miejski System Zarządzania-Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. emapa.katowice.eu. [dostęp 2024-09-07]. (pol.).
Bibliografia
- MarekM. Cempla MarekM., Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Kościół Ewangelicko-Augsburski p.w. Zbawiciela, Warszawa: Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, 2002 (pol.).
- MichałM. Dzióbek MichałM., Ewangelicy w Katowicach: przewodnik, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2017, ISBN 978-83-64356-23-0 (pol.).
- GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., PiotrP. Tabaczyński PiotrP., Parafie i kościoły Katowic, Katowice: Wydawnictwo „Prasa i Książka”, 2014, ISBN 978-83-63780-06-7 (pol.).
- JadwigaJ. Lipońska-Sajdak JadwigaJ., Dzieje parafii ewangelickiej, [w:] AntoniA. Barciak, EwaE. Chojecka, SylwesterS. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 629–640, ISBN 978-83-87727-24-6 (pol.).