Ikonografia maryjna w chrześcijańskim malarstwie nubijskim
Ikonografia maryjna pojawia się w kulturze chrześcijańskiej od jej najwcześniejszego okresu. Przedstawienia Matki Jezusa należą do najważniejszych i i najczęstszych przedstawień w sztuce chrześcijańskiej[1]. Dla rozwoju kultu i ikonografii Matki Bożej ogromne znaczenie miał Sobor w Efezie w 431 r. na którym przyznano Maryi tytuł Theotokos, czyli „Matka Boga"[2]. Według tradycji wschodniochrześcijańskiej pierwsze ikony Matki Bożej wykonał św. Łukasz Ewangelista, który miał po Zesłaniu Ducha Świętego namalować trzy jej wizerunki[3].
Ikonografia maryjna w chrześcijaństwie wschodnim
Najstarsze przedstawienia maryjne datowane są na III/IV wiek. W tym czasie ukazywana jest ona, oprócz scen związanych z Jezusem, w pozie orantki.
Po soborze efeskim w 431 roku, który uznał Marię za Matkę Bożą (Theotokos) zaczęły się kształtować typy ikon Bogarodzicy[4]. Od tamtych czasów Kościół prawosławny wyróżnia cztery fundamentalne modele ikonograficzne Matki Bożej: Tronująca; Oranta; Hodegetria, czyli Wskazująca Drogę (od gr. hodós – droga); Eleusa, czyli Miłosierna (od gr. éleos – miłosierdzie). Od tych czterech podstawowych typów wywodzi się około 230 wariantów, np. Kardiotissa (Dziewica Miłosierdzia), Balikotissa (Dziewica Czułości), Galaktotrophousa (Karmicielka)[3].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Christian_Nubia_PL.png/220px-Christian_Nubia_PL.png)
Chrześcijańskie malarstwo nubijskie
W okresie od VI do XIV wieku na terenach Nubii rozwijała się chrześcijańska architektura sakralna, zarówno w Nobadii oraz w Makurii. Powstawały monumentalne świątynie chrześcijańskie, na których ścianach wykonywano malowidła o różnorodnej tematyce. W nubijskich programach ikonograficznych wykorzystywano wzorce pochodzące z kręgu kultury chrześcijańskiej, powstawały również lokalne, specyficzne warianty przedstawień.
Na malarstwo nubijskie miało ogromny wpływ Bizancjum. Wpływy z Cesarstwa nadeszły do Nubii w dwóch falach. Już we wczesnym malarstwie, które wywodzi się z Egiptu, zauważa się widoczne cechy malarstwa bizantyjskiego. W malarstwie w Nubii zachowane są również najstarsze wzory przedstawień chrześcijańskich, które na terenach Bizancjum nie przetrwały m.in. z powodu ruchów ikonoklastycznych.
Maryja w malarstwie nubijskim
Z terenów Nubii znane jest kilka typów przedstawień maryjnych, które pochodzą przede wszystkim z Faras, Starej Dongoli, Banganarti. Znane są przedstawienia samodzielne Maryi z Dzieciątkiem (bądź samej), a także sceny zbiorowe, jak Matka Boża w otoczeniu Apostołów, scena Bożego Narodzenia, czy też sceny protekcji (opieki).
Przedstawienia samodzielne
Malarstwo nubijskie w przedstawieniach Matki Bożej czerpie z tradycji Kościoła wschodniego. Znane są w Nubii cztery główne modele ikon Bogarodzicy, które funkcjonowały w Bizancjum od V wieku. Przedstawienia samodzielne ukazują Maryję z Dzieciątkiem Jezus, lub też samą, przedstawienie to stanowi samodzielną scenę. Nawiązania do kanonu ikonografii maryjnej Kościoła wschodniego jest obecne w sztuce nubijskiej przez cały okres jej powstawania.
Matka Boża Tronująca
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_tronuj%C4%85ca_%28malowid%C5%82o_z_niszy_narteksu%29.jpg/220px-Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_tronuj%C4%85ca_%28malowid%C5%82o_z_niszy_narteksu%29.jpg)
Typ Tronująca ukazuje Bogarodzicę siedzącą na tronie w pozycji frontalnej. Matka Boża trzyma przed sobą Dzieciątko Jezus, które z kolei błogosławi i ukazuje zwój Pisma. W typowych przedstawieniach tego typu zwykle z obu stron tronu stoją aniołowie, a niekiedy święci pochyleni w geście adoracji. Dosyć wcześnie pojawiło się przedstawienie Bogurodzicy z Dzieciątkiem na lewym ramieniu (np. z katedry w Faras, około 1005 r.) oraz Matki Boskiej stojącej[3].
Matka Boża Oranta
Typ Oranta przedstawia obecnie Bogarodzicę z Dzieciątkiem, rzadziej bez Dzieciątka. W pierwszym przypadku Dzieciątko jest przedstawione w medalionie na łonie Matki. Jest tajemniczo podtrzymywane i wydaje się przezwyciężać prawo ciążenia. Z reguły oblicze Dzieciątka przedstawia dorosłego mężczyznę. Trzyma ono zwój Pisma i błogosławi prawą ręką. W drugim przypadku przedstawienie ukazuje Maryję bez Jezusa, w modlitewnej pozie, z gestem modlitewnym[3].
Pochodzący z Banganarti wizerunek Maryi jako orantki[5] namalowany na słabym tynku wapiennym, na warstwie pobiały kaolinowej farbą czarną na bazie tempery jajowej[6]. Datowany jest na przełom X/XI wieku[7].
Jest to bardzo rzadki typ wizerunku Matki Boskiej modlącej się (Orantki), nazwany przez Nikołaja Kondakowa w jego „Ikonografii Bogomateri” Maryją Wenecką. W jego czasach znane były tylko cztery takie mozaikowe wizerunki Maryi modlącej się, z charakterystycznym gestem rąk złączonych do modlitwy przegubami. Trzy pochodzą z bazyliki św. Marka w Wenecji, jeden z kościoła św. Donata na Murato. Malowidło z Banganarti jest jedynym tego typu przedstawieniem naściennym poza regionem weneckim[6]. Obecnie po konserwacji znajduje się na wystawie "Archeologia Sudanu" w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu.
Matka Boża Hodegetria
Typ Hodegetria (z grec. Przewodniczka, Wskazująca Drogę) jest ukazaniem Matki Bożej pełnej majestatu. Wzrok ma skierowany na widza, a prawą ręką wskazuje na Dzieciątko, które trzyma w lewej ręce. W typowych przedstawieniach Dzieciątko ma na sobie złotą szatę, symolizującą Jego Boskość, trzyma zwój Pisma i błogosławi prawą ręką.Chrystus nie jest tutaj niemowlęciem, występuje w ikonograficznym typie Chrystusa Emmanuela, ma twarz dojrzałego, inteligentnego człowieka[3]. Jedne z najstarszych zachowanych przedstawień tego typu znajdują się w Ewangeliarzu Rabbulasa, na freskach w Bawit, i w kościołach ormiańskich z VI wieku[3], jednak ikona ukształtowała się ostatecznie w Bizancjum, przepełniona jest cesarskim majestatem, ukrywaniem uczuć. Ukazuje jedynie świętość i godność władzy cesarskiej[3].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Faras_Madonna_and_Child.jpg/220px-Faras_Madonna_and_Child.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_Eleusa._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne.jpg/220px-Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_Eleusa._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_i_Aposto%C5%82owie._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne-05.jpg/220px-Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_i_Aposto%C5%82owie._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne-05.jpg)
Hodegetria jest najstarszym i najbardziej rozpowszechnionym typem ikonograficznym przedstawienia Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus na ręku[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_i_Aposto%C5%82owie._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne-10.jpg/220px-Autor_nieznany%2C_Matka_Boska_i_Aposto%C5%82owie._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne-10.jpg)
Matka Boża Eleusa
Typ Eleusa (z grec. Miłosierna, Czułości) ukazuje Matkę Bożą, która trzyma w ramionach swojego syna, Jezusa. Jezus obejmuje w tym przedstawieniu Matkę za szyję i przytula twarz do jej policzka[3]. Przedstawienie typu Eleusa powstało w kręgu sztuki koptyjskiej i kapadockiej, zapewne w wyniku ewolucji wyobrażenia Hodegetrii. W Bizancjum rozwijał się od X w., był popularny zwłaszcza od XII w.[8]
Typ ten w przeciwieństwie do Hodegetrii nie jest pozbawione uczuć i dalekie jest od ukazania Matki Bożej pełnej majestatu. Ukazuje ono matczyną czułość, serdeczność i miłość Bogurodzicy, jej boleść nad przyszłą męką Chrystusa[4].
Inne przedstawienia
Z klasztoru Świętej Trójcy ze Starej Dongoli znane są przedstawienia odbiegające od programu ikonograficznego wizerunków Matki Bożej. Poza Starą Dongolą nie znajdują one analogii, jak wyobrażenie Matki Bożej jednocześnie przędącej i karmiącej, Zwiastowania[9].
Sceny zbiorowe
Poza ukazywaniem Matki Bożej w samodzielnych scenach, w malarstwie nubijskim pojawiają się kompozycje, sceny zbiorowe, w których ukazywana jest Matka Boża. Można wśród nich wyróżnić scenę Bożego Narodzenia, sceny protekcji (opieki) czy kompozycje absydowe, gdzie Maryja ukazywana jest w otoczeniu Apostołów.
Matka Boża z Apostołami
Jednym z najważniejszych przedstawień maryjnych w Nubii jest przedstawienie Maryi w sanktuarium, gdzie znajdował się ołtarz, na którym sprawowano liturgię eucharystyczną. Ikonografia sanktuariów została wyrażona dwustrefowym systemie malowideł umieszczonych w absydzie.
W górnej części przedstawienia znajdował się Maiestas Domini, natomiast do X wieku, w dolnym rejestrze przedstawiano Matkę Bożą, czasem z apostołami, jak na zachowanym malowidle z katedry z Faras. Około X wieku program ikonograficzny absydy zostaje zmieniony. Pojawiają się przedstawienia o charakterze oficjalnym. Do wizerunku Matki Bożej dodawano przedstawienia władcy bądź dostojnika Kościoła.
Matka Boża w scenach protekcji
Z Nubii znane są przedstawienia władców i biskupów pod opieką świętych, w tym Matki Bożej i Chrystusa. Z katedry z Faras datowany jest na lata 1005-1007 portret biskupa Marianosa[10] pod opieką Bogarodzicy z Dzieciątkiem Jezus w typie Hodegetria, jednak Maryja trzyma prawą rękę na ramieniu biskupa.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Autor_nieznany%2C_Biskup_Marianos_pod_opiek%C4%85_Chrystusa_i_Matki_Boskiej._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne.jpg/220px-Autor_nieznany%2C_Biskup_Marianos_pod_opiek%C4%85_Chrystusa_i_Matki_Boskiej._Malowid%C5%82o_%C5%9Bcienne.jpg)
Podobne przedstawienie również z katedry z Faras przedstawia królową Martę pod opieką Matki Bożej. Malowidło znajduje się obecnie na wystawie w Muzeum Narodowym w Chartumie.
Boże Narodzenie
Scena Bożego Narodzenia jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych scen obrazujących wydarzenia z Pisma świętego w Kościele w Nubii. Z katedry z Faras przedstawienie jest datowane na X/XI wiek[11]. Jest to momentalne malowidło znajdujące się obecnie w Muzeum Narodowym w Chartumie, razem z innymi tego typu przedstawieniami.
Przypisy
- ↑ Maria, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-06-15] .
- ↑ JohnJ. Meyendorff JohnJ., Teologia bizantyjska: historia i doktryna, Warszawa: Inst. Wydawniczy Pax, 1984, s. 213, ISBN 83-211-0451-7 [dostęp 2016-06-22] .
- ↑ a b c d e f g h HenrykH. Paprocki HenrykH., Eklezjalna typologia ikon maryjnych [online], s. 28-30 .
- ↑ a b c EwaE. Pokorzyna EwaE., Słownik terminologiczny wyposażenia świa̜tyń obrza̜dku wschodniego z przydatkiem ikon maryjnych, Warszawa 2001, s. 108, ISBN 83-7181-150-0 [dostęp 2016-06-15] (pol.).
- ↑ Przedstawienie 'Madonna z Banganarti" – Zob. http://www.livescience.com/images/i/000/021/438/original/8-_Banganarti_lower.jpg?interpolation=lanczos-none&downsize=660:*
- ↑ a b DanutaD. Chodera DanutaD., Madonna z Afryki, „Przewodnik Katolicki 45”, 2006 .
- ↑ DobiesławaD. Bagińska DobiesławaD., Katalog, [w:] MarzenaM. Szmyt (red.), Wielkie Królestwa chrześcijańskie w Nubii /The Great Christian Kingdoms of Nubia, 2013, s. 107 .
- ↑ Eleusa, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-06-15] .
- ↑ StefanS. Jakobielski StefanS., Średniowieczne Malarstwo Nubijskie, [w:] MarzenaM. Szmyt (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie Nubii/The Great Christian Kingdoms of Nubia, 2013, s. 33 .
- ↑ Biskup Faras Marianos z Matką Boską z Dzieciątkiem i Chrystusem – Nieznany – Google Arts & Culture [online], Google Cultural Institute [dostęp 2016-06-15] .
- ↑ FARAS 3D / skarby zatopionej pustyni [online], faras3d.pl [dostęp 2016-06-15] .
- p
- d
- e
Malowidła |
|
---|---|
Chrześcijaństwo |
|
Dawne organizacje państwowe | |
Stanowiska archeologiczne |
|
Instytucje | |
Ludzie |