Svend Foyn
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 9 lipca 1809 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 30 listopada 1894 | ||
Zawód, zajęcie | polarnik, odkrywca | ||
Narodowość | Norweg | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Slottsfjellsmuseet_Museum_T%C3%B8nsberg_Norway._Whaling_harpoon_cannon_used_by_Svend_Foyn_in_the_1870s_Hvalkanon_Vridd_harpun_Statue_Ingebrigt_Vik_2020-01-21_DSC02176.jpg/240px-thumbnail.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Svend_Foyns_begravelse.jpg/240px-Svend_Foyns_begravelse.jpg)
Svend Foyn (ur. 9 lipca 1809 w Tønsbergu, zm. 30 listopada 1894 w Nøtterøy) – norweski wielorybnik, łowca fok i wynalazca; opracował działo harpunnicze i innowacyjny system połowu wielorybów, które zrewolucjonizowały przemysł wielorybniczy.
Życiorys
Svend Foyn urodził się 9 lipca 1809 w Tønsbergu[1] , jako syn szypra Laurentiusa Foyna (1772–1813) i jego żony Benthe Marie Ager (1781–1842)[2] . Ojciec zmarł gdy Svend miał 4 lata, a wychowaniem chłopca zajęła się matka[2] . Na pierwsze połowy został wysłany w wieku 11 lat[2] . W wieku 19 lat zdał egzamin z nawigacji w Kristiansand, a 5 lat później został szyprem[2] . Transportował drewno drogą morską ze Szwecji i Norwegii do portów europejskich, a stamtąd przywoził rozmaite towary[2] . Handel prowadził na własny rachunek, co pozwoliło mu zgromadzić niewielki kapitał[3]. Lepszy biznes widział jednak w polowaniach na foki i w 1837 roku zakupił niewielki szkuner[4].
W 1839 roku poślubił Elisę Amalię Tvede (1815–95), lecz małżeństwo zostało rozwiązane i w 1844 roku Foyn udał się do Finnmarku, gdzie odszukał znajomego rodziny Pedera Mikkelsena, który zajmował się połowami w wodach Spitsbergenu[2] . Razem z Mikkelsenem poławiał foki i morsy na północy[2] . W 1845 roku zlecił w rodzinnym mieście budowę nowatorskiej łodzi przeznaczonej jedynie do połowu fok – była to pierwsza jednostka tego typu w Norwegii[4]. Połów fok okazał się na tyle lukratywny, że pozwolił później Foynowi na zajęcie się wielorybnictwem[4]. Pierwszego wieloryba – wala grenlandzkiego – odłowił w 1849 roku[4]. W tym samym roku poślubił Magdalenę Margrethe Bull (1824–1905), córkę szypra i armatora Henrika Johana Bulla (1793–1826)[2] .
Wobec coraz większej konkurencji w poławianiu fok, malejących profitach i dużych kosztach załogi, Foyn zajął się wielorybnictwem[4]. W latach 60. XIX w. wraz z chemikiem amatorem Hansem Mortenem Thranem Esmarkiem opracował nowe działo harpunnicze, przy czym rola innych pionierów w tym procesie (np. Erika Eriksena (1820–1888)) nie jest do końca jasna[2] .
W 1863 roku Foyn zlecił stoczni w Oslo budowę innowacyjnego statku wielorybniczego własnej konstrukcji wyposażonego w silnik parowy, który nazwał Spes et Fides (pol. „Nadzieja i wiara”)[4] i określał pieszczotliwie Spissa[2] . Jednostka miała również siedem dział harpunniczych[5]. Była to pierwsza parowa łódź wielorybnicza na świecie[6] i stała się standardowym statkiem wielorybników przez 60 lat[7].
Wyprawy wielorybnicze w pierwszych latach nie były udane – w wodach albo nie było wielorybów, albo harpuny okazywały się nieefektywne, a nawet część dział eksplodowała[5]. By nie popaść w bankructwo, Foyn musiał ratować się połowem fok[5]. Sukces w połowie wielorybów przyszedł w 1868 roku, kiedy Foyn złowił 30 sztuk[5].
Swój nowatorski system połowu wielorybów Foyn opatentował w 1873 roku[8]. W praktyce oznaczało to monopol Foyna na nowoczesne wielorybnictwo w Norwegii przez 10 lat i pokonanie konkurencji niemieckiej[8]. Dzięki wysokim cenom tranu Foyn szybko stał się multimilionerem[8]. Wobec ogromnych profitów monopol zaczął być kwestionowany i Foyn zdecydował się na przyznawanie koncesji oraz na płacenie 10-procentowego podatek od zysków na rzecz towarzystwa misyjnego[8].
Przedsiębiorstwo Foyna zatrudniało licznych pracowników, dla których Foyn wzorem przemysłowców brytyjskich wznosił osiedla mieszkalne i zapewniał opiekę socjalną[2] .
W latach 1894–1895 sponsorował wyprawę na Antarktydę dowodzoną przez Henrika Johana Bulla[6] .
Foyn zmarł bezdzietnie 29 listopada 1894 roku w Nøtterøy[2] . Po śmierci wdowy w 1905 roku fortuna Foyna zasiliła fundację jego i jego żony Svend Foyn og Hustrus Missionsfond[2] .
Publikacje
- 1884 – Til det norske folk[2]
Odznaczenia
- 1853 – Kawaler Orderu Świętego Olafa[2]
- 1870 – Komandor Orderu Świętego Olafa[2]
- 1893 – Krzyż Wielki Orderu Świętego Olafa[2]
Upamiętnienie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/T%C3%B8nsberg_domkirke_Norway_Svend_Foyn_statue_2015-09-25_cropped_distorted_panorama_01.jpg/240px-T%C3%B8nsberg_domkirke_Norway_Svend_Foyn_statue_2015-09-25_cropped_distorted_panorama_01.jpg)
Pomnik Foyna projektu A. Svora z 1915 roku[6] stoi na placu jego imienia w rodzinnym Tønsbergu[1] .
Część wschodniego wybrzeża Ziemi Grahama na Półwyspie Antarktycznym, pomiędzy Wybrzeżem Bowmana a Wybrzeżem Oskara II nazwano na cześć Foyna – Wybrzeżem Foyna[9].
Przypisy
- ↑ a b Store norske leksikon 2019 ↓.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Norsk biografisk leksikon 2009 ↓.
- ↑ Tønnessen&Johnsen 1982 ↓, s. 27.
- ↑ a b c d e f Tønnessen&Johnsen 1982 ↓, s. 28.
- ↑ a b c d Tønnessen&Johnsen 1982 ↓, s. 29.
- ↑ a b c Norsk Polarhistorie ↓.
- ↑ Tønnessen&Johnsen 1982 ↓, s. 37.
- ↑ a b c d Tønnessen&Johnsen 1982 ↓, s. 32.
- ↑ Foyn Coast
Bibliografia
- Abraham Hallenstvedt: Svend Foyn. W: Store norske leksikon. 2019-11-01. (norw.).
- Norsk Polarhistorie: Svend Foyn. [w:] polarhistorie.no [on-line]. [dostęp 2020-07-25]. (norw.).
- Per Thoresen: Svend Foyn. W: Norsk biografisk leksikon. 2009-02-13. (norw.).
- Johan Nicolay Tønnessen, Arne Odd Johnsen: The History of Modern Whaling. University of California Press, 1982. ISBN 978-0-520-03973-5. [dostęp 2020-07-25]. (ang.).
- Britannica: biography/Svend-Foyn
- SNL: Svend_Foyn