Poprad (miasto)
![]() Plac św. Idziego w Popradzie. Po prawej renesansowa dzwonnica (1658), w głębi kościół św. Idziego (XIII w.) | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Kraj |
| ||||
Powiat | Poprad | ||||
Region | Spisz | ||||
Data założenia | XIII w. | ||||
Burmistrz | Anton Danko | ||||
Powierzchnia | 63,09[1] km² | ||||
Wysokość | 684[2] m n.p.m. | ||||
Populacja (2023) • liczba ludności • gęstość | |||||
Nr kierunkowy | +421 52[2] | ||||
Kod pocztowy | 058 01[2] | ||||
Tablice rejestracyjne | PP | ||||
Położenie na mapie kraju preszowskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Słowacji ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa |
Poprad (węg. Poprád, niem. Deutschendorf) – miasto powiatowe na Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz. Największe miasto tego regionu. Pod koniec 2022 roku, z liczbą niespełna 50 tys. mieszkańców, Poprad zajmował dziesiąte miejsce wśród najludniejszych słowackich miast.
Położenie
Poprad leży na wysokości 672 m n.p.m. nad rzeką Poprad, w Kotlinie Popradzkiej i u południowych podnóży Tatr.
Historia
Okolice dzisiejszego Popradu od X wieku należały do Królestwa Węgier. Królowie węgierscy w celu odbudowy gospodarczej kraju po najazdach tatarskich w I połowie XIII wieku sprowadzili na wcześniej niezamieszkane tereny osadników narodowości niemieckiej. Zakładali oni nowe osiedla, często sąsiadujące z dawnymi słowiańskimi, jak również zaludniali osady już istniejące, nierzadko tworząc w nich większość. Na terenie dzisiejszego Popradu istniało kilka takich osad:
- właściwy Poprad (niem. Deutschendorf), wzmiankowany w 1256, w którym Niemcy tworzyli większość aż do XVII wieku, w 1921 – 34%, w 1940 – 15%[5],
- Maciejowce (słow. Spišské Matejovce, niem. Matzdorf), wzmiankowane w 1251, o ludności niemal wyłącznie niemieckiej; jeszcze w okresie międzywojennym ich potomkowie stanowili ok. 60% mieszkańców miejscowości[5],
- Spiska Sobota (słow. Spišská Sobota, niem. Georgenberg), wzmiankowana w 1256; najważniejsza z osad, ośrodek handlowy i targowy, konkurujący nawet z Lewoczą i Kieżmarkiem, w 1921 43% mieszkańców było Niemcami, w 1940 już tylko 15%[5],
- Wielka (słow. Veľká, niem. Felka), wzmiankowana w 1268; początkowo największa z osad, która jednak upadła po katastrofalnym pożarze w 1556, w 1921 – 30% ludności niemieckiej, w 1940 – 12%[5],
- Straże (słow. Stráže pod Tatrami, niem. Michelsdorf), wzmiankowane w 1276, stanowiące początkowo strażnicę na granicy polsko-węgierskiej, w 1921 – 42% Niemców, w 1940 – 25%[5],
- Kwietnica (słow. Kvetnica).
Miejscowości te, z wyjątkiem Kwietnicy, w 1412 zostały zastawione królowi polskiemu w ramach tzw. zastawu spiskiego, co przyczyniło się do ich rozwoju. Stanowiły część polskiego starostwa spiskiego. W granicach Rzeczypospolitej znajdowały się formalnie do 1772, choć teren ten został zajęty przez Austriaków już w 1769 roku i włączony ponownie do Królestwa Węgier.
Od XVI do XVIII wieku w okolicy wydobywano miedź. W XIX wieku rozwinęła się Kwietnica, która do dziś jest kurortem i uzdrowiskiem. Aż do końca XIX wieku wszystkie osady były podobnej wielkości, a najbardziej znaczącą spośród nich była Spiska Sobota – siedziba władz powiatu. Jednak już w 1871 przeprowadzono przez Poprad linię kolejową z Bogumina do Koszyc, co spowodowało dynamiczny rozwój Popradu, który już na początku XX wieku stał się największym miastem, daleko dystansując pozostałe osady. W 1908 powstała elektryczna kolejka łącząca miasto z letniskami w Wysokich Tatrach. W 1918 miasto znalazło się w granicach nowo powstałej Czechosłowacji. W 1927 r. siedzibę władz powiatu przeniesiono ze Spiskiej Soboty do Popradu. Podczas II wojny światowej w Popradzie mieścił się niewielki obóz koncentracyjny. W 1944 Niemcy zamieszkujący te tereny uciekli na zachód przed zbliżającą się Armią Czerwoną, która wkroczyła na tereny w styczniu 1945. W 1946 połączono Poprad ze Spiską Sobotą i z Wielką, w 1960 przyłączono Straże, a w 1974 Maciejowce.
Współczesność
Dziś Poprad jest węzłem komunikacyjnym i ośrodkiem przemysłowym – swoje oddziały mają tu m.in. Whirlpool, Tatravagónka, Tatramat, Pivovar Poprad, BOP i Perkins. Nie ma tu miejscowej wyższej uczelni, ale są oddziały City University Bellevue z USA, Uniwersytetu Macieja Bela w Bańskiej Bystrzycy i Uniwersytetu Katolickiego w Rużomberku. Istnieje tu Muzeum Podtatrzańskie (Podtatranské múzeum). Od 1993 co roku odbywa się w Popradzie międzynarodowy festiwal filmów o górach.
W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, elektrotechniczny, spożywczy, drzewny oraz chemiczny[6].
Dzielnice miasta
Obecnie miasto Poprad składa się z pięciu dawnych samodzielnych miast i jednej osady
- Staré Mesto (właściwy Poprad, niem. Deutschendorf),
- Spiska Sobota (Spišská Sobota, węg. Szepesszombat, niem. Georgenberg),
- Straże pod Tatrami (Stráže, węg. Strázsa),
- Wielka (Veľká, niem. i węg. Felka),
- Maciejowce (Matejovce, węg. Mateóc, niem. Matzdorf),
- Kwietnica (Kvetnica, niem. Blumental).
Zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Square_of_Poprad_5.jpg/250px-Square_of_Poprad_5.jpg)
W centrum Popradu zwraca uwagę pięknie odrestaurowany rynek o soczewkowatym planie, otoczony barokowymi i klasycystycznymi domami, stawianymi na średniowiecznych jeszcze parcelach. Nad rynkiem dominuje wczesnogotycki (według niektórych źródeł[jakich?] późnoromański) kościół pw. św. Idziego z końca XIII w. (zachowana część starych murów wieży i nawy), przebudowany w XV w. Z okresu tej przebudowy pochodzą cenne malowidła ścienne, w tym malowidło na łuku tęczowym, będące najstarszą znaną panoramą Tatr Wysokich. Wystrój wnętrza w większości rokokowy. Ze starego wyposażenia zachowała się brązowa gotycka chrzcielnica z 1439 r. Nieopodal kościoła wznosi się renesansowa dzwonnica z 1658 r. oraz Immaculata (figura MB Niepokalanej), nieco dalej otoczony parkiem klasycystyczny kościół ewangelicki św. Trójcy. W mieście zachowała się również neoklasycystyczna synagoga.
Rezerwatem architektury (sł. pamiatková rezervácia) o średniowiecznym charakterze jest Spiska Sobota. W kościele pw. św. Jerzego zachowało się gotyckie wyposażenie, w tym ołtarze z ołtarzem głównym dłuta Mistrza Pawła z Lewoczy.
Bardzo cenny jest ołtarz z kościoła w Maciejowcach z połowy XV wieku. Zachowała się tu renesansowa dzwonnica częściowo przebudowana w stylu klasycystycznym.
W dzielnicy Straże pod Tatrami godne uwagi są liczne, pierwotnie renesansowe i barokowe, domy mieszczańskie, wzniesione na średniowiecznych działkach. Większość z nich przebudowana w ciągu XIX w. w stylu klasycystycznym. Gotycki kościół z XIV w. przebudowany został w XVII w. w stylu barokowym.
Demografia
Rok | Łącznie | Poprad (stare miasto) | Spiska Sobota | Wielka | Maciejowce | Straże pod Tatrami | Kwietnica |
---|---|---|---|---|---|---|---|
1869 | 4 614 | 1 065 | 803 | 1 218 | 931 | 597 | – |
1880 | 4 576 | 1 038 | 823 | 1 173 | 941 | 823 | – |
1890 | 4 480 | 1 160 | 764 | 1 193 | 867 | 496 | – |
1900 | 5 063 | 1 530 | 853 | 1 120 | 980 | 580 | – |
1910 | 6 826 | 2 283 | 977 | 1 358 | 1 609 | 599 | – |
1921 | 7 430 | 2 281 | 632 | 1 808 | 1 662 | 632 | – |
1930 | 10 987 | 4 029 | 2 074 | 2 530 | 1 593 | 761 | – |
1940 | 12 262 | 3 966 | 2 506 | 3 536 | 1 476 | 778 | – |
1950 | 12 590 | 5 492 | 1 549 | 2 726 | 1 613 | 718 | 492 |
1961 | 16 180 | 8 447 | 1 507 | 3 102 | 2 148 | 783 | 193 |
1970 | 23 447 | 15 722 | 1 415 | 2 924 | 2 260 | 815 | 311 |
1980 | 38 077 | 29 375 | 1 832 | 3 937 | 1 992 | 600 | 341 |
1991 | 52 914 | 42 599 | 2 646 | 4 123 | 2 802 | 531 | 213 |
2005 | 54 419 | 43 150 | 2 842 | 4 656 | 2 881 | 653 | 237 |
2019 | 50 051 | 36 627 | 3 052 | 4 610 | 2 856 | 609 | 188 |
Obecnie (2001) ludność Popradu stanowią niemal wyłącznie Słowacy (94,1%), choć rośnie odsetek ludności cygańskiej (2,1%). W dalszej kolejności są Czesi (ok. 1%), Węgrzy (0,2%), Niemcy (0,2%), Rusini (0,1%), Ukraińcy (0,1%), Polacy (0,1%). Aż do 1944 sporą część ludności dzisiejszego Popradu stanowili Niemcy – w 1921 od 30 do 60%, w 1940 od 15 do 61%[5]. Jeszcze w 1772 Niemcy tworzyli na tym terenie znaczną większość, potem ich odsetek powoli spadał, ale aż do 1944 byli najbardziej znaczącą ludnością niesłowiańską[5]. Większość uciekła przed wkroczeniem Armii Czerwonej, niemal wszystkich pozostałych (w tym tych, którzy wrócili po przejściu frontu) wysiedlono w końcu lat 40. XX wieku[7]. Obecnie (2001) żyje ich w Popradzie 119[8].
65,9% mieszkańców jest wyznania rzymskokatolickiego, 16,8% mieszkańców nie podaje wyznania, 7,3% to luteranie (dane z roku 2001).
Komunikacja
Przez Poprad przebiega droga krajowa nr 18 (międzynarodowa E50), prowadząca od granicy z Czechami przez Żylinę do Michalovców nad granicą z Ukrainą. Krzyżuje się z nią droga krajowa nr 67 biegnąca z Rožňavy do granicy z Polską w pobliżu Tatranskej Javoriny.
W mieście na stacji Poprad-Tatry zbiegają się również linie kolejowe z Żyliny, Koszyc i Pławca. W mieście zaczyna się Tatranská elektrická železnica – linia wąskotorowej kolei, łączącej Poprad z osiedlami wchodzącymi w skład miasta Wysokie Tatry.
W Popradzie znajduje się najwyżej położone w Europie (718 m n.p.m.) lotnisko międzynarodowe – Tatry-Poprad (TAT), obsługujące 10–16 tys. pasażerów rocznie.
Turystyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/2003-12_View_from_Poprad.png/250px-2003-12_View_from_Poprad.png)
Poprad jest centrum turystyki, przede wszystkim tatrzańskiej, oraz sportu i wypoczynku. W 2004 w mieście otwarto aquapark AquaCity napełniany wodami ze źródeł termalnych. Cały kompleks jest ekologiczny – zasilany wodą geotermalną i energią słoneczną. Codziennie na zakończenie dnia w AquaCity odbywa się pokaz laserowy w podświetlanych basenach z hydromasażem. Okolice miasta przecinają ścieżki rowerowe. W samym mieście (w Kwietnicy) i w najbliższej okolicy działa wiele ośrodków narciarskich.
Można tu znaleźć miejsca takie jak muzea i galerie jak choćby[9]:
- Galeria Tatrzańska
- Muzeum Podtatrzańskie
- Muzeum w Spiskiej Sobocie
Znani mieszkańcy miasta i osoby związane z nim
- Mária Gáliková – lekkoatletka
- Daniela Hantuchová – tenisistka
- Pavol Hurajt – biatlonista
- Andrej Kiska – były prezydent Słowacji
- Oliver Oravec – biskup katolicki
Sport
- HK Poprad – klub hokejowy
- HC Lev Poprad – klub hokejowy
- Miasto było kandydatem do organizacji zimowych igrzysk olimpijskich w 2006 roku, jednak otrzymało 0 głosów. Wygrał Turyn.
Miasta partnerskie
Albertville, Francja
Uście nad Orlicą, Czechy
Zakopane, Polska
Wysokie Tatry, Słowacja
Szarvas, Węgry
Zwijndrecht, Holandia
Omiš, Chorwacja
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk): Hustota obyvateľstva - obce. www.statistics.sk. [dostęp 2024-03-28]. Ustawienia: om7014rr_obc: 63,09S_SK, om7014rr_ukaz: Rozloha (Štvorcový meter).
- ↑ a b c Statistical Office of the Slovak Republic: Základná charakteristika. 2015-04-17. [dostęp 2022-03-31]. (słow.).
- ↑ Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk): Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne). www.statistics.sk. [dostęp 2024-03-28]. Ustawienia: om7101rr_obc: AREAS_SK.
- ↑ Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk): Hustota obyvateľstva - obce. www.statistics.sk. [dostęp 2024-03-28]. Ustawienia: om7014rr_obc: AREAS_SK.
- ↑ a b c d e f g Ondrej Pöss, Dejiny a kultura karpatskych Nemcov, Bratislava – Pressburg 2005, ISBN 80-89079-16-4, s. 68.
- ↑ Poprad, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-09-05] .
- ↑ Ondrej Pöss, Dejiny a kultura karpatskych Nemcov, Bratislava – Pressburg 2005, ISBN 80-89079-16-4, s. 14–17.
- ↑ Ondrej Pöss, Dejiny a kultura karpatskych Nemcov, Bratislava – Pressburg 2005.
- ↑ Grzegorz Dzięgielewski: Poprad-muzea i galerie. 2013. [dostęp 2013-05-07]. (pol.).
Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona miasta (dostępna również w języku polskim)
- Panorama najstarszej części Popradu. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-08)].
- p
- d
- e
Miasta |
|
---|---|
Wsie |
|
- PWN: 3960503
- Britannica: place/Poprad
- БРЭ: 5617965