Pistacja właściwa
![]() Gałązka pistacji właściwej z owocami | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | mydleńcowce | ||
Rodzina | nanerczowate | ||
Rodzaj | pistacja | ||
Gatunek | pistacja właściwa | ||
Nazwa systematyczna | |||
Pistacia vera L. Sp. pl. 2:1025. 1753[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/NAS-103_Pistacia_vera.png/220px-NAS-103_Pistacia_vera.png)
Pistacja właściwa (Pistacia vera L.) – jeden z gatunków rodzaju pistacja należącego do rodziny nanerczowatych. Pochodzi z pogranicza Azji Środkowej i Azji Mniejszej (Afganistan, Iran, Kazachstan; Kirgistan; Tadżykistan, Turkiestan, Uzbekistan)[5]. Jest uprawiany w wielu krajach świata. Główne rejony uprawy to: Syria, Afganistan, Iran, Irak, Turcja, USA. W Europie największe plantacje znajdują się w Grecji, głównie na wyspie Eginie (słynącej zresztą z tychże upraw) i w rejonie miasta Saloniki.
Morfologia
- Pokrój
- Drzewo o wysokości 5-7 (wyjątkowo do 10 m) m, gęstej koronie i liściach zimotrwałych[6].
- Liście
- Pierzasto-złożone z 1-5 jajowatych listków. Jesienią przebarwiają się na czerwonożółto[7].
- Kwiaty
- Zebrane w krótką wiechę. Roślina dwupienna. Kwiaty żeńskie mają 1 okrągły słupek z 3-łatkowym znamieniem, kwiaty męskie 5-6 krótkich pręcików. Wszystkie posiadają 4-5 łatkowy okwiat, podkwiatki i wyrastają z kątów przysadek[6].
- Owoc
- Owalny, czerwonawy i mięsisty pestkowiec, podobny do oliwki, nazywany orzeszkiem pistacjowym lub potocznie pistacją. Pestka ma barwę od żółtawej do zielonkawej[6].
Osobny artykuł: orzeszki pistacjowe.
Zastosowanie
- Sztuka kulinarna: Pistacje spożywa się na surowo lub prażone. Mają słodki smak, przyjemny zapach, zawierają 50-60% tłuszczu. Są używane do wyrobów cukierniczych; tortów, strucli, marcepanów, lodów, budyniów, jako nadzienie do cukierków, także jako namiastka kawy[6].
- Z nasion wytłacza się olej pistacjowy[6].
- Z galasów na liściach produkuje się malinowy barwnik do barwienia jedwabiu i dywanów, a także używane są one w garbarstwie[6].
- Z drewna otrzymuje się żywicę do produkcji lakierów[6].
- Jest uprawiana jako roślina ozdobna[7].
Udział w kulturze
Według niektórych znawców roślin biblijnych pistacja właściwa wymieniona jest w wersecie Księgi Rodzaju (43,11), gdzie mowa o darach zabranych przez braci Józefa do Egiptu. Co prawda gatunek ten nie występuje naturalnie w Izraelu, był jednak już w czasach biblijnych tam uprawiany. Z hebrajską nazwą tej pistacji związana jest również nazwa miejscowości wymieniona w Księdze Jozuego 13,26, istnieją też do niej odniesienia w Talmudzie[8].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-25] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
- ↑ Pistacia vera, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
- ↑ a b c d e f g Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ a b GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- Britannica: plant/pistachio-plant
- Treccani: pistacchio
- Catalana: 0108801
- EoL: 483483
- EUNIS: 150951
- Flora of North America: 200012704
- GBIF: 3190585
- identyfikator iNaturalist: 122975
- IPNI: 70280-1
- ITIS: 506470
- NCBI: 55513
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2407011
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:70280-1
- Tela Botanica: 49759
- identyfikator Tropicos: 1300829
- USDA PLANTS: PIVE3
- CoL: 77MJ8