Opactwo na Świętym Krzyżu
![]() | |||
![]() Zabudowania klasztorne | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Miejscowość | Święty Krzyż (Nowa Słupia) | ||
Kościół | |||
Właściciel |
| ||
Typ zakonu | męski | ||
Obiekty sakralne | |||
Bazylika mniejsza | |||
Fundator | |||
Styl | romański, gotycki, barokowy | ||
Data budowy | I poł. XII wieku | ||
Data zamknięcia | 1819 | ||
Data reaktywacji | 1936 | ||
Położenie na mapie Nowej Słupi ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu kieleckiego ![]() | |||
Położenie na mapie gminy Nowa Słupia ![]() | |||
![]() | |||
| |||
Strona internetowa |
Opactwo na Świętym Krzyżu (inaczej opactwo świętokrzyskie lub łysogórskie) – zespół klasztorny założony przez benedyktynów, położony na Świętym Krzyżu (Łysej Górze), w Nowej Słupi. Przechowywane w nim są relikwie Krzyża Świętego, od których opactwo i wzgórze wzięło swoją nazwę. Od 1936 klasztor zamieszkuje Zgromadzenie Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Swiety_Krzyz_05.jpg/220px-Swiety_Krzyz_05.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Swiety_Krzyz_klasztor_3963_20080703.jpg/220px-Swiety_Krzyz_klasztor_3963_20080703.jpg)
Data założenia opactwa benedyktynów na Łysej Górze nie jest znana. Tradycja benedyktyńska przypisuje fundację Bolesławowi Chrobremu w 1006 roku. Pewnym jest, że klasztor i romański kościół ufundowane zostały pomiędzy latami 1102-1138 przez Bolesława Krzywoustego[2]. Początkowo pw. Świętej Trójcy, od XV wieku pw. Świętego Krzyża, po tym gdy w 1306 książę Władysław Łokietek przekazał łysogórskim benedyktynom relikwie drzewa Krzyża Świętego[3][4] (przechowywane od XVIII wieku w kaplicy Oleśnickich i wg legendy podarowane przez Emeryka, królewicza z Węgier). Nie jest jasne czy podczas II najazdu mongolskiego na Polskę w 1259 roku Mongołom udało się zdobyć opactwo na Łyścu.
Zobacz też kategorie: Mnisi świętokrzyscy, Opaci świętokrzyscy (klaustralni), Opaci świętokrzyscy (komendatoryjni).
W połowie XV wieku opat Michał z Lipia przy finansowym wsparciu króla Kazimierza Jagiellończyka rozbudował romański kościół o gotyckie prezbiterium i zakrystię oraz o nową część od zachodu, a kardynał Zbigniew Oleśnicki sfinansował budowę nowego chóru i ołtarza głównego, które poświęcono 12 marca 1455 r. Udział Oleśnickiego polegał też prawdopodobnie na przesklepieniu nawy i klasztornych krużganków. W 1459 roku pożar zniszczył klasztor i prawdopodobnie wkrótce potem zbudowano istniejące do dzisiaj gotyckie krużganki wokół wirydarza[5]. W tym też okresie zakonnik Andrzej ze Słupi skopiował w opactwie zbiór utworów znanych jako Pieśni Łysogórskie, uznawanych za jeden z najstarszych dokumentów stworzonych w języku polskim. W 1491 roku opat Maciej z Pyzdr dobudował od północy klasztoru nowe skrzydło na infirmerię (szpital) i aptekę.
W okresie panowania dynastii Jagiellonów, opactwo było najważniejszym sanktuarium religijnym w Królestwie Polskim. Siedmiokrotnie odwiedzał je Władysław Jagiełło (m.in. w drodze na koronację w Krakowie oraz w drodze pod Grunwald), dziesięciokrotnie przebywał w klasztorze król Kazimierz Jagiellończyk, sześciokrotnie król Zygmunt Stary, trzykrotnie król Zygmunt August.
W 1607 roku po pokonaniu rokoszan w bitwie pod Guzowem do opactwa przybył Zygmunt III Waza. W latach 1611–1620 w miejscu kapitularza zbudowano barokową Kaplicę Oleśnickich.
W 1643 roku opat Stanisław Sierakowski rozpoczął przebudowę kościoła dodając do fasady gotyckiego korpusu dwie barokowe wieże, wczesnobarokową kamieniarkę odrzwi i okien o wysokim poziomie artystycznym[6] i od południa kaplicę Matki Boskiej Bolesnej[2]. W 1655 roku kościół złupili Szwedzi, którzy wymordowali część zakonników. Dnia 22 marca 1661 roku, jak podawała najstarsza polska gazeta Merkuriusz Polski Ordynaryjny, król polski Jan II Kazimierz Waza wraz z małżonką oraz dworem zmierzając do Warszawy wstąpił do sanktuarium[7].
W roku 1690 papież Aleksander VIII obłożył opata Aleksandra Benedykta Wyhowskiego i opactwo ekskomuniką, którą zdjęto około 1706 r. Od 1709 opactwo stało się centrum polskiej kongregacji benedyktyńskiej św. Krzyża.
W latach 1686–1701 zbudowano zachodnie skrzydło klasztorne z nowym refektarzem (później więzienie, obecnie muzeum). W 1704 roku, podczas III wojny północnej klasztor ponownie został zajęty przez wojska szwedzkie. W październiku 1777 roku gotycko-barokowy kościół i klasztor spłonęły w pożarze. Wkrótce przystąpiono do budowy trzeciego kościoła w stylu barokowo-klasycystycznym, który wybudowano w latach 1781-1789 i konsekrowano w 1806 r.
W 1819 roku dnia 6 czerwca nastąpiła supresja klasztorów w Polsce na mocy bulli Piusa VII z dnia 30 czerwca 1818 roku[8]. Dnia 29 maja roku 1819 delegaci komisji województwa sandomierskiego stawili się na Św. Krzyżu przedstawiając dekret arcybiskupa Malczewskiego delegata apostolskiego w sprawie okupacji i suprymacji klasztoru[9]. W latach 1852–1865 mieścił się tu dom poprawczy dla tzw. Księży Zdrożnych. W styczniu 1863 roku w opactwie stacjonowali powstańcy styczniowi.
Zobacz też kategorie: Dobra ziemskie klasztoru łysogórskiego, Włości dziesięcinne klasztoru łysogórskiego.
W 1884 roku rosyjscy zaborcy przekształcili opactwo w ciężkie więzienie kryminalne. W 1914 roku Austriacy wysadzili wieżę kościelną. Od 1936 mieścił się tu klasztor i nowicjat Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, jednak w budynku dzisiejszego muzeum do 1939 roku nadal funkcjonowało "Więzienie ciężkie". Do 1937 roku osadzony w nim był Sergiusz Piasecki, który w celi zaczął pisać słynną powieść "Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy". We wrześniu 1939 roku klasztor został zbombardowany przez Luftwaffe i częściowo zniszczony. W latach 1941–1944 Niemcy w klasztorze więzili jeńców radzieckich. Po wojnie obiekt został udostępniony do zwiedzania[10].
16 czerwca 2013 sanktuarium podniesiono do godności bazyliki mniejszej[11]. W 2014 roku ukończono rekonstrukcję kościelnej wieży autorstwa architekta Władysława Markulisa. W grudniu 2021 część obszaru Opactwa zostało wyłączone z terenu Świętokrzyskiego Parku Narodowego[12]. 24 listopada 2023 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monetę pięciozłotową z wizerunkiem obiektu (seria "Odkryj Polskę")[13].
Architektura
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Swkrzyzoltarz.jpg/220px-Swkrzyzoltarz.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Holy_Cross_Monastery_-_Chapel_of_the_Holy_Relics_-_Pipe_organs_-_01.jpg/220px-Holy_Cross_Monastery_-_Chapel_of_the_Holy_Relics_-_Pipe_organs_-_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Holy_Cross_Monastery_-_Interior_-_07.jpg/220px-Holy_Cross_Monastery_-_Interior_-_07.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Holy_Cross_Monastery_-_Chapel_of_the_Holy_Relics_-_07.jpg/220px-Holy_Cross_Monastery_-_Chapel_of_the_Holy_Relics_-_07.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Polska_%C5%9Awi%C4%99tokrzyskiPN_006.jpg/220px-Polska_%C5%9Awi%C4%99tokrzyskiPN_006.jpg)
- Kościół – obecna późnobarokowa świątynia została zbudowana w latach 1781–1789 wg projektu Józefa Karsznickiego w miejscu dwóch wcześniejszych kościołów. W 1914 roku Austriacy zburzyli wieżę, którą zrekonstruowano w 2014 roku. W niszach znajdują się rzeźby z XVII wieku, pochodzące prawdopodobnie z wcześniejszego kościoła. Wnętrze kościoła ma charakter klasycystyczny.
- Kaplica Oleśnickich (zwana także Kaplicą Relikwii Krzyża Świętego) z lat 1614–1620 z funduszy Mikołaja Oleśnickiego. Znajdują się w niej od 1723 roku relikwie Krzyża Świętego.
- Ołtarz główny w stylu klasycystycznym z obrazem św. Trójcy pędzla Franciszka Smuglewicza (1745–1807).
- Obrazy Franciszka Smuglewicza (św. Józefa, św. Emeryka, św. Scholastyka ze św. Benedyktem).
- Płyta nagrobna sekretarza królewskiego i opata Michała Maliszewskiego.
- Portal z marmuru.
- Stalle z XVIII w.
- Zakrystia ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym i polichromią ze scenami z życia św. Benedykta. Meble w niej są intarsjowane i zostały ufundowane przez opata Karskiego w 1777 roku.
- Krużganek klasztorny z XV wieku w stylu gotyckim, ozdobiony orłami jagiellońskimi oraz litewską Pogonią i herbem Dębno na zwornikach. Południowym ramieniem biegnie fragment muru romańskiego z XII wieku, będący pozostałością z dawnego kościoła.
- Furta klasztorna z 1643 r. w stylu barokowym.
- Brama wschodnia w stylu barokowym z XVII wieku, pokryta blachą w 1976 r.
- Probostwo szpitalne z XVIII w.
Zabytkowy zespół
Zespół klasztorny benedyktynów, obecnie oblatów, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.440/1-4 z 24.03.1947 i z 23.06.1967)[1]:
- kościół pw. Świętego Krzyża z III ćw. XII w., przebudowany w latach 1781–1789 i początku XIX w.,
- klasztor z XV w., przebudowany w XVII i XX w.,
- dzwonnica z końca XVIII w.,
- brama wschodnia z końca XVIII w.,
- teren wzgórza i prehistoryczne wały kamienne.
Galeria
- Książę Bolesław Wstydliwy, potwierdza przywileje klasztoru benedyktynów na Łysej Górze w 1270 r.
- Kaplica Oleśnickich
- Relikwiarz Krzyża Świętego w Kaplicy Oleśnickich
- Zakrystia, zdobienia
- Widok kościoła z bramy wschodniej
- Brama wschodnia i dzwonnica
- Klasztor zimą
- Święty Krzyż – Michał Elwiro Andriolli 1895
- Zdjęcie Żuawów śmierci podczas ich pobytu w Sanktuarium w 1863
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 29 [dostęp 2015-11-12] .
- ↑ a b DariuszD. Kalina DariuszD., Na Łysej Górze [online], Wrota Świętokrzyskie [zarchiwizowane z adresu 2018-11-19] .
- ↑ Sanktuarium Św. Krzyża na Łysej Górze. [dostęp 2019-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-21)].
- ↑ Anna Zajchowska w List – Miesięcznik katolicki: Relikwie, cuda i odpusty. deon.pl, 07.07.2011. [dostęp 2014-01-11].
- ↑ New Page 1 [online], bilp.uw.edu.pl [dostęp 2017-11-22] (pol.).
- ↑ Adam Miłobędzki "Architektura polska XVII wieku", PWN, Warszawa 1980, s.343
- ↑ „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1978.
- ↑ Gacki ↓, s. 331-334.
- ↑ Gacki ↓, s. 329.
- ↑ Świętokrzyski Szlak Archeo-Geologiczny. Przewodnik. [dostęp 2013-08-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
- ↑ Uroczystość nadania tytułu i godności bazyliki mniejszej. [dostęp 2013-06-19].
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 2021 r. w sprawie Świętokrzyskiego Parku Narodowego [online], isap.sejm.gov.pl [dostęp 2024-01-08] .
- ↑ PAP, NBP. Moneta z wizerunkiem oblackiego klasztoru, w: Misyjne Drogi, nr 1/2023, s. 66
Bibliografia
- Sulimierska-Laube, Maria: "Benedyktyński Klasztor Świętego Krzyża na Łyścu w okresie gotyckim (pow. i woj.kieleckie)" - (Rozprawy). Il./Biuletyn Historii Sztuki. - R. 25 (1963), nr 3, s. 183-201
- Derwich, Marek. Świętokrzyskie Opactwo i jego relikwia // W: Kalendarz Świętokrzyski 2005 / koncepcja, red. i oprac. edytorskie Jerzy Daniel. - Kielce, 2004. - S. 118-127
- Szkice architektoniczne krajowych dzieł sztuki / zebrał i wydał Jan Hinz. T. 1. - Warszawa, 1888. - S. 43-45 : B. klasztor Ś-go Krzyża na Łysej Górze : tab. LVI-LVIII
- Klasztor na Świętym Krzyżu w polskiej kulturze narodowej / pod red. Daniela Olszewskiego i Ryszarda Gryza. - Kielce : KTN, 2000
- Józef Gacki: Benedyktyński klasztor na Łysej Górze. Wyd. Wydawnictwo Jedność. Kielce 2006: Benedyktyński klasztor na Łysej Górze. ISBN 83-7442-389-7.
- Czesław Hadamik (red.) Sacrum pogańskie – Sacrum Chrześcijańskie. Kontynuacja miejsc kultu we wczesnośredniowiecznej Europie, wyd. DiG, 2010, ISBN 978-83-7181-618-5
Linki zewnętrzne
- Święty Krzyż – Klasztor i nowicjat Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej
- Sanktuarium na stronie diecezji sandomierskiej. [dostęp 2019-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-01-15)].
- Archiwalne materiały związane z klasztorem w bibliotece Polona
- p
- d
- e
- Miejsca działalności benedyktynów i benedyktynek w Polsce współcześnie i w przeszłości
Opactwa i klasztory funkcjonujące współcześnie |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Opactwa i klasztory niefunkcjonujące współcześnie |
|
- p
- d
- e