Marcel Marceau
![]() Marcel Marceau (1971) | |||
Imię i nazwisko | Marcel Mangel | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 22 marca 1923 | ||
Data i miejsce śmierci | 22 września 2007 | ||
Zawód | aktor, mim | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Marcel Marceau, właśc. Marcel Mangel (ur. 22 marca 1923 w Strasburgu, zm. 22 września 2007 w Cahors) – francuski aktor i mim, powszechnie uznawany za najwybitniejszego przedstawiciela pantomimy w historii[1], nazywany „poetą gestu”.
Wczesne lata życia i początki kariery
Marcel Mangel urodził się w Strasbourgu w Alzacji jako syn Anne z domu Werzberg i Charles’a (Chaima) Mangelów. Ojciec Chaim Dawid Mangel (ur. 1896) pochodził z Będzina. Rodzina Mangelów wyemigrowała do Alzacji (należącej wówczas do Niemiec) około roku 1912. Wtedy też Chaim Mangel zmienił swoje imię na Charles[2]. Gdy Marcel miał 4 lata, rodzina przeniosła się do Lille, aby powrócić ponownie do Strasbourga. Gdy miał 16 lat, a Francja przyłączyła się do II wojny światowej, jego mająca żydowskie pochodzenie rodzina musiała opuścić swój dom. Uciekł do południowo-zachodniej Francji i zmienił nazwisko na Marceau, aby ukryć swoje pochodzenie. Nazwisko pochodzi od nazwiska francuskiego generała rewolucjonisty François Séverina Marceau-Desgraviers. Wraz ze swoim bratem Alainem aktywnie działał w ruchu oporu, zmieniali daty urodzenia w kartach identyfikacyjnych żydowskich dzieci, aby hitlerowcy uznawali je za zbyt młode do deportacji. W przebraniach skautów przeprowadzili wiele dzieci za szwajcarską granicę[potrzebny przypis]. Marceau kontynuował także naukę w zakresie gimnastyki i sztuk plastycznych, uczęszczał do szkół w Périgueux i Limoges. Później wstąpił do wojska Wolnej Francji gen. Charles’a de Gaulle’a i ze względu na swoją doskonałą angielszczyznę był oficerem łącznikowym przy armii gen. Pattona. Jego ojciec, Charles, rzeźnik i śpiewak (baryton), który w dzieciństwie wprowadził syna w świat muzyki i teatru, został zamordowany w 1944 roku w Auschwitz.
Był trzykrotnie żonaty, miał 4 dzieci. Jego żonami były aktorki Huguette Mallet, z którą miał dwóch synów Michela i Baptiste’a, polska aktorka i reżyserka Elżbieta Jaroszewicz, z Wrocławskiego Teatru Pantomimy oraz Anne Sicco, z którą miał dwie córki Camille i Aurélię.
Zainteresował się aktorstwem pod wpływem oglądanego niemego kina w wykonaniu m.in. Charliego Chaplina, Bustera Keatona czy Harry’ego Langdona. Po wojnie w 1946 roku zajął się pantomimą na poważnie i zaczął studia w Szkole Aktorstwa Dramatycznego Charles’a Dullina przy Teatrze Sary Bernhardt w Paryżu. Jego nauczycielami byli m.in. Charles Dullin i legendarny mistrz Etienne Decroux, którego uczniem był także Jean-Louis Barrault. Barrault ujrzał w Marceau wielki talent i zaprosił go do swojego zespołu teatralnego, gdzie obsadził Marcela w roli Arlekina w pantomimie Baptiste. Występ Marceau wzbudził tak ogromny entuzjazm, że tego samego roku w Teatrze Bernhardt artysta przedstawił swą pierwszą „mimodramę” pt. Praksyteles i złota rybka. Niebywały sukces umożliwił mu początek własnej, samodzielnej kariery.
Kariera i charakterystyczna twórczość
W 1947 r. Marceau stworzył postać Bipa, clowna z nieodłącznym kapeluszem z kwiatkiem (którego uważa się za kontynuację dawnych postaci arlekina i pierrota). Bip stał się alter ego artysty i jego symbolem, postać nawiązywała do tradycji Commedia dell'arte czy klasyków komedii początków XX w. jak Charlie Chaplin. Artysta przedstawiał najróżniejsze pantomimy, w których Bip, wieczny pechowiec, ulegał najróżniejszym, nieograniczonym nieszczęśliwym wypadkom i zrządzeniom losu; pojawiał się w klatce, w parku, walczył z wiatrem podczas spaceru. Marceau prezentował genialne, kilkuminutowe satyry na wszelkie tematy i o wszystkich, od rzeźbiarzy do matadorów, o czasie i wieku. O słynnej serii przedstawień Młodość, Dojrzałość, Starość i Śmierć jeden z krytyków powiedział, że mim „osiąga w mniej niż dwie minuty to, czego większość pisarzy nie może osiągnąć w całych tomach”. W 1949 r. Marceau otrzymał za swoją drugą mimodramę Śmierć przed świtem prestiżową Nagrodę Deburau (przyznawaną na cześć mistrza pantomimy z XIX w. Jean-Gasparda Deburau) i stworzył jedyny w tym czasie zespół pantomimy na świecie – Compagnie de Mime Marcel Marceau. Grupa grała w najważniejszych paryskich teatrach – Théâtre des Champs Élysées, Théâtre de la Renaissance i Théâtre Sarah-Bernhardt, a także w wielu innych teatrach na całym świecie. W latach 1959−1960 przez cały rok w paryskim teatrze Amibigu odbywała się retrospektywa jego mimodram, w tym słynnego przedstawienia Płaszcz na podstawie Gogola. Marceau był autorem 15 innych mimodram, w tym Pierrot de Montmartre (Pierrot z Montmartre), 3 Peruki, Sklep z Pionkami, 14 lipca, Wilk Tsu Ku Mi, Paryż płacze-Paryż się śmieje, Don Juan, Łowca motyli, Etapy życia, Klatka czy Fabrykant masek. Szczególnie cztery ostatnie obwołano „poematami gestu”.
- Pantomima, tak jak muzyka, ani nie zna granic, ani nie rozróżnia narodowości. Jeśli śmiech i łzy są cechą ludzkości, wszystkie kultury muszą być przesiąknięte naszą sztuką.
- – mówił Marceau.
Światowa sława i wszechstronność
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ee/Carters_with_Marcel_Marceau.jpg/240px-Carters_with_Marcel_Marceau.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Marcel_Marceau_in_Dresden_2004.jpg/220px-Marcel_Marceau_in_Dresden_2004.jpg)
Występując na całym świecie Marcel Marceau rozpowszechniał „sztukę ciszy” (L'art du silence).
W latach 1955 i 1956 występował w Ameryce Północnej, po raz pierwszy – na Stratford Festival of Canada, wielkim, corocznym letnim festiwalu teatralnym w mieście Stratford w Ontario w Kanadzie. Swoje występy w Stanach Zjednoczonych rozpoczął w Phoenix Theatre w Nowym Jorku, za co zebrał entuzjastyczne recenzje. Później przeniósł się do większego Ethel Barrymore Theatre na Broadwayu. Jego kolejne występy m.in. w San Francisco, Chicago, Waszyngtonie, Filadelfii i Los Angeles pobiły rekordy popularności i wzbudziły sensację. Artysta odbył wiele długich tras, po Ameryce Południowej, Afryce, Australii, Chinach, Japonii, Azji Południowo-Wschodniej, Rosji i Europie. Wielokrotnie odwiedzał Polskę. Swoją ostatnią artystyczną podróż odbywał w ostatnich latach, w 2004 r. był w USA, w 2005 r. występował w Europie, a w 2006 r. odwiedził Australię.
Sztuka Marceau stała się popularna i ceniona przez miliony ludzi dzięki jego częstym występom przed kamerami. Po raz pierwszy wystąpił w telewizji jako gwiazda w Max Liebman Show of Shows, za co otrzymał później Nagrodę Emmy. W 1973 r. wystąpił dla BBC jako Ebenezer Scrooge w Opowieści wigilijnej. Był ulubionym gościem Johnny Carsona, Merva Griffina, Mike’a Douglasa i Dinah Shore, prowadził także swój własny, jednoosobowy show Meet Marcel Marceau (Poznaj Marcela Marceau). Wraz ze słynnym komikiem Redem Skeltonem dał 3 koncerty pantomimy.
Udowodnił swoją wszechstronność występując w filmach fabularnych, takich jak First Class, gdzie zagrał 17 różnych ról, czy Shanks, gdzie w roli głuchego lalkarza mógł dać pokaz swojej sztuki ciszy. Marceau stworzył od podstaw dla zespołu baletowego Opery Hamburskiej mimodramę Kandyd (wymyślił, wyreżyserował i zagrał tytułową rolę). Grał także rolę w niskobudżetowym filmie, opowiadającym o jego życiu – Paint It White. Prace nad filmem nie zostały jednak ukończone, gdyż inny aktor, wieloletni przyjaciel artysty od czasów szkolnych, zmarł w trakcie zdjęć.
Marcel Marceau opiewał swoje dzieciństwo w dobrze przyjętych dziełach Alfabet Marcela Marceau i Rozliczenie Marcela Marceau. Inne publikacje poezji i ilustracji Marceau to napisana w 1966 r. La ballade de Paris et du Monde i Historia Bipa, wydana przez Harper and Row. W 1982 r. wydano w Paryżu pt. Le Troisième Oeil (Trzecie Oko) kolekcję 10 litografii z komentarzem artysty.
W 1978 r. Marceau założył pierwszą francuską szkołę pantomimy – École Internationale de Mimodrame de Paris, która jest obecnie najbardziej prestiżową uczelnią tego typu. W 1996 r. stworzył Fundację Marceau, której celem jest promocja sztuki mimu w USA.
W 1995 r. planował z Michaelem Jakcsonem wspólny koncert dla HBO. Ze względu na chorobę piosenkarza projekt nie doszedł do skutku.
16 lat z Marcelem Marceau współpracował bolesławianin Bogdan Nowak.
Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia
- Oficer Legii Honorowej (Francja)
- Wielki Oficer Narodowego Orderu Zasługi (1998, Francja) nadany przez prezydenta Jacques’a Chiraca
- Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
- Medaille Vermeil de la Ville de Paris (1978)
- Wielki Oficer Orderu Zasług Naukowych i Kulturalnych Gabrieli Mistral (2001, Chile)
Był wybierany na członka Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie, Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, Académie des Beaux-Arts i Institut de France. Za grant otrzymany od miasta Paryża mógł ponownie uruchomić w swojej szkole 3-letnie międzynarodowe kursy.
Otrzymał wiele honorowych doktoratów, m.in. amerykańskich uczelni Uniwersytetu Stanowego Ohio, Linfield College, Uniwersytetu Princeton i Uniwersytetu Michigan. Doceniano go za stworzenie nowej formy sztuki w oparciu o starą tradycję.
Marceau powiedział w wywiadzie dla The Associated Press mam uczucie, że zrobiłem dla pantomimy to, co (Andrés) Segovia dla gitary, a (Pau) Casals dla wiolonczeli.
18 marca jest od 1999 w Nowym Jorku Dniem Marcela Marceau.
Artysta był Ambasadorem Dobrej Woli ONZ.
Śmierć
Marcel Marceau zmarł w sobotę 22 września 2007 w Cahors w wieku 84 lat. O śmierci mima poinformował na falach radia France Info jego były asystent Emmanuel Vacca. Został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise 26 września 2007.
Przypisy
- ↑ "Marcel Marceau, le mime du XXe siècle". lefigaro.fr. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-17)]., Le Figaro; "On ne trouvera pas mieux", Le Monde; "Mort du Mime Marceau : les réactions", Le Nouvel Obs, "Najwybitniejszy mim wszech czasów", Stopklatka.pl.
- ↑ Gazeta Wyborcza 3 kwietnia 2007, dodatek katowicki, Poeta gestu pochodzi z Będzina – Magdalena Warchała str. 10
Linki zewnętrzne
- Marcel Marceau w bazie IMDb (ang.)
- Marcel Marceau w bazie Filmweb
- Wizyta Marcela Marceau we Wrocławiu w PKF na stronie KronikaRP
Inne linki
- Marcel Marceau w bazie Notable Names Database (ang.)
- Nekrolog i artykuł w Timesie
- Sylwetka Marceau w portalu teatry.art.pl. teatry.art.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-11)].
- Nagranie z konferencji prasowej artysty podczas wizyty w Warszawie
- ISNI: 0000000116514610
- VIAF: 59086176
- LCCN: n79065951
- GND: 118577476
- NDL: 00448780
- BnF: 11914392b
- SUDOC: 027007537
- NLA: 36045822
- NKC: jo2007409304
- BNE: XX4730513
- NTA: 070726515
- BIBSYS: 1615360583370
- Open Library: OL188867A
- PLWABN: 9810554778005606
- NUKAT: n98080536
- J9U: 987007307549205171
- PTBNP: 1600501
- LNB: 000322668
- BLBNB: 000384907
- LIH: LNB:+Vj;=Bg
- PWN: 3937551
- Britannica: biography/Marcel-Marceau
- Universalis: marcel-marceau
- БРЭ: 2188407
- NE.se: marcel-marceau
- SNL: Marcel_Marceau
- Catalana: 0040049
- DSDE: Marcel_Marceau
- Hrvatska enciklopedija: 38787