Jastrzębiec (roślina)
Jastrzębiec leśny | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Cichorioideae | ||
Rodzaj | jastrzębiec | ||
Nazwa systematyczna | |||
Hieracium L. Sp. Pl. 799. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Atlas_roslin_pl_Jastrz%C4%99biec_baldaszkowy_2388_7152.jpg/220px-Atlas_roslin_pl_Jastrz%C4%99biec_baldaszkowy_2388_7152.jpg)
Jastrzębiec (Hieracium L.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Bardzo problematyczny pod względem taksonomicznym. Obejmuje od ok. 4,2 tys.[4] do prawdopodobnie ok. 9[5]–10 tys. gatunków[6]. Tylko ich część stanowi tzw. gatunki główne, podczas gdy większość to ich mieszańce rozmnażające się za pomocą apomiksji. W niektórych ujęciach systematycznych część gatunków (ok. 250) wyodrębnianych jest w osobny rodzaj kosmaczek Pilosella[7]. Przedstawiciele rodzaju Hieracium występują na całym świecie, z wyjątkiem Australazji[8][6]. Z Polski w 2002 wymieniono 103 gatunków[9]. W 2020 w wykazie flory polskiej ujęto 86 gatunków z rodzaju Hieracium i 50 z rodzaju Pilosella[10].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Hieracium_January_2008-1.jpg/220px-Hieracium_January_2008-1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Hieracium_murorum_kz2.jpg/220px-Hieracium_murorum_kz2.jpg)
- Pokrój
- Byliny osiągające od kilku, zwykle ponad 20 cm, do ponad 150 cm wysokości. Z korzeniem palowym, u niektórych gatunków z drewniejącą szyją korzeniową. W podrodzaju Pilosella (wyodrębnianym też jako osobny rodzaj) zwykle obecne są rozłogi[5]. Łodyga jest pojedyncza lub jest ich kilka[11][12], są rozgałęzione lub nierozgałęzione[12]. Rośliny pokryte są zwykle włoskami, których skład i budowa ma istotne znaczenie w rozpoznawaniu taksonów. Wyróżnia się włoski proste, nierozgałęzione o długości wynoszącej zwykle do kilku mm, rzadko do 20 mm; włoski gwiazdkowate (z kilkukomórkowym trzonkiem i jednokomórkowymi promieniami) oraz włoski gruczołowate, zwykle do 3 mm długości, z kilkukomórkowym trzonkiem zwieńczonym gruczołkiem[11].
- Liście
- Odziomkowe, łodygowe, albo takie i takie. Ogonkowe lub siedzące[5]. Blaszka o kształcie od jajowatego do równowąskiego, całobrzega lub ząbkowana, albo też głęboko wcinana[11][5].
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki tworzące się pojedynczo na szczycie pędu lub po kilka albo w większej liczbie, w formie różnego rodzaju kwiatostanów złożonych. Okrywy są szerokokuliste do wąskowalcowatych[11], zwykle o średnicy od 3 do 9 mm[5]. Listki pokrywające okrywy wyrastają w dwóch lub większej liczbie rzędów[5], ułożone są dachówkowato, mają kształt równowąski do lancetowatego, ich końce są przylegające lub odgięte na zewnątrz[11]. Dno koszyczka jest płaskie, nagie i dołeczkowane[5]. Kwiaty w koszyczku są tylko języczkowe, na szczycie łatki korony z 5 ząbkami, barwy zwykle żółtej, czasem pomarańczowej, białawej[11], czasem czerwono nabiegłe, często czerwieniejące w czasie przekwitania[5].
- Owoce
- Niełupki zwykle czerwonobrązowe do czarnych, walcowate, pryzmatyczne lub wrzecionowate, bez wyraźnego dzióbka, zwykle z 10 żeberkami[5]. Włoski puchu kielichowego proste, nierozgałęzione, białe, szarawe lub rudawożółte, równe lub różnej długości[5][11].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podplemienia Hieraciinae z plemienia Cichorieae z podrodziny Cichorioideae w robrębie rodziny astrowatych Asteraceae[13].
- Podział rodzaju
Rodzaj opisywany jest jako „najbardziej trudny i skomplikowany taksonomicznie” w świecie roślin[11], w którego obrębie koncepcja „gatunku” należy do najbardziej sztucznych[5].
W niektórych ujęciach systematycznych część (ok. 250) zaliczanych tu gatunków wyodrębniana jest w osobny rodzaj kosmaczek Pilosella Hill.[7] (alternatywnie uznawany za podrodzaj Pilosella (Hill.) S.F. Gray[11]). Rośliny te wyróżniają się od innych jastrzębców: obecnością rozłogów („prawie zawsze”), żeberkami na owocu niepołączonymi na jego szczycie w pierścień, rozwojem włosków puchu kielichowego w jednym rzędzie (a nie dwóch)[11][5], zwykle mniejszymi owockami (do 2,5 mm długości)[11].
Źródłem problemów taksonomicznych w obrębie rodzaju jest zdolność jego przedstawicieli do krzyżowania się i tworzenia nasion bez zapłodnienia, za sprawą apomiksji. Apomiksja pozwala zachowywać specyficzne cechy morfologiczne dla rośliny rodzicielskiej, konserwując wszelkie skutki zmienności pojawiające się na szczeblu populacyjnym czy regionalnym[5]. W obrębie rodzaju opisano do kilkuset (ok. 800) tzw. gatunków głównych i ok. 5 tys.[12] (do 10 tys.[6]) utrwalonych mieszańców między nimi, rozmnażających się apomiktycznie, określanych w zależności od ujęcia systematycznego jako mikrogatunki, podgatunki[12] lub gatunki pośrednie[11]. W obrębie niektórych „głównych gatunków” wyróżnianych bywają setki „podgatunków” (np. w przypadku jastrzębca leśnego ponad 600)[11].
- Gatunki flory Polski[9]
- jastrzębiec alpejski (Hieracium alpinum L.)
- jastrzębiec atramentowy (Hieracium atramentarium Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec baldaszkowy (Hieracium umbellatum L.)
- jastrzębiec Bauhina (Hieracium bauhinii Schult., syn. H. magyaricum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec blady (Hieracium schmidtii Tausch, syn. H. pallidum Biv.)
- jastrzębiec bródkowaty (Hieracium alpicola Schleich.)
- jastrzębiec brunatny (Hieracium fuscoatrum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec chondrillolistny (Hieracium chondrillifolium Fr.)
- jastrzębiec ciemny (Hieracium nigritum R. Uechtr.)
- jastrzębiec cienisty (Hieracium umbrosum Jord.)
- jastrzębiec ciepłolubny (Hieracium calodon (Tausch) Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec czarniawy (Hieracium nigrescens Willd.)
- jastrzębiec czerwonaworozłogowy (Hieracium calomastix A. Peter)
- jastrzębiec czerwonawy (Hieracium rubrum A. Peter)
- jastrzębiec delikatny (Hieracium leptophyton Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec długołodygowy (Hieracium longiscapum Boiss. & Kotschy, syn. H. spathophyllum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec długorozłogowy (Hieracium macrostolonum Gus. Schneid., syn. H. cernuiforme Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec elegancki (Hieracium scitulum Woł.)
- jastrzębiec Fritzego (Hieracium fritzei F. W. Schultz)
- jastrzębiec Fuckela (Hieracium fuckelianum Touton & Zahn)
- jastrzębiec gałęzisty (Hieracium racemosum (Waldst. & Kit.) Willd.)
- jastrzębiec gęstokoszyczkowy (Hieracium densiflorum Tausch, syn. H. tauschii Zahn)
- jastrzębiec gładki (Hieracium laevigatum Willd.)
- jastrzębiec gombseński (Hieracium gombense Lagger et Christener)
- jastrzębiec gronkowy (Hieracium lactucella Wallr., syn. H. auricula sensu auct., non L.)
- jastrzębiec izerski (Hieracium iseranum R. Uechtr., syn. H. nigriceps Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec jurajski (Hieracium juranum Fr.)
- jastrzębiec karkonoski (Hieracium corconticum (K. Knaf) Čelak.)
- jastrzębiec karpacki (Hieracium carpathicum Besser)
- jastrzębiec kłaczkowaty (Hieracium suprafloccosum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec Koernickego (Hieracium koernickeanum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec kosmaczek (Hieracium pilosella L.)
- jastrzębiec kosmaczkokwiatowy (Hieracium piloselliflorum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec kosmaty (Hieracium villosum Jacq.)
- jastrzębiec kwiecisty (Hieracium floribundum Wimm. & Grab.)
- jastrzębiec Lachenala (Hieracium lachenalii C. C. Gmel., syn. H. vulgatum Fr. p. p.)
- jastrzębiec laurowaty (Hieracium laurinum Arv.-Touv.)
- jastrzębiec lepki (Hieracium amplexicaule L.) – antropofit zadomowiony
- jastrzębiec leśny (Hieracium murorum L., syn. H. sylvaticum auct.)
- jastrzębiec letni (Hieracium conicum Arv.-Touv., syn. H. aestivum Fr.)
- jastrzębiec liptowski (Hieracium liptoviense Borbás)
- jastrzębiec Marii Bornmüller (Hieracium mariae-bornmuelleriae Zahn)
- jastrzębiec modry (Hieracium caesium (Fr.) Fr.
- jastrzębiec mylący (Hieracium fallax Willd.)
- jastrzębiec Obornego (Hieracium obornyanum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec ognisty (Hieracium blyttianum Fr.)
- jastrzębiec omanowaty (Hieracium inuloides Tausch)
- jastrzębiec onosmowaty (Hieracium onosmoides Fr.)
- jastrzębiec pannoński (Hieracium auriculoides Láng, syn. H. pannonicum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec Petera (Hieracium peteranum Käser)
- jastrzębiec plamisty (Hieracium maculatum Schrank, syn. H. maculatum Sm.)
- jastrzębiec płodny (Hieracium euchaetium Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec pomarańczowy (Hieracium aurantiacum L.)
- jastrzębiec popielaty (Hieracium tephrosoma (Nägeli & A. Peter) Zahn)
- jastrzębiec pośredni (Hieracium epimedium Fr.)
- jastrzębiec pruski (Hieracium prussicum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec przeźroczysty (Hieracium diaphanoides Lindeb.)
- jastrzębiec przenętowaty (Hieracium prenanthoides Vill.)
- jastrzębiec przewiertniowaty (Hieracium bupleuroides C. C. Gmel.)
- jastrzębiec ramienisty (Hieracium bracchiatum Bertol. ex DC., syn. H. brachiatum Bertol.)
- jastrzębiec rodniański (Hieracium pietroszense Degen & Zahn)
- jastrzębiec rohacki (Hieracium rohacsense Kit., syn. H. rauzense Murr)
- jastrzębiec Rostana (Hieracium rostanii Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec rozgałęziony (Hieracium virgicaule Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec rozłogowaty (Hieracium flagelliforme Gus. Schneid.)
- jastrzębiec rozłogowy (Hieracium flagellare Willd.)
- jastrzębiec rozwidlony (Hieracium bifurcum M. Bieb.)
- jastrzębiec równołodygowy (Hieracium laevicaule Jord., syn. H. levicaule Jord., H. vulgatum Fr. p. p.)
- jastrzębiec rudy (Hieracium stoloniflorum Waldst. & Kit.)
- jastrzębiec ryfejski (Hieracium riphaeum R. Uechtr.)
- jastrzębiec sabaudzki (Hieracium sabaudum L.)
- jastrzębiec siarkowy (Hieracium sulphureum Döll)
- jastrzębiec siny (Hieracium bifidum Kit. ex Hornem., syn. H. bifidum Kit.)
- jastrzębiec siwy (Hieracium kalksburgense Wiesb., syn. H. canum Nägeli & A. Peter non Vuk., syn. H. laschii (Sch. Bip. & F. W. Schultz) Zahn)
- jastrzębiec Schultesa, j. gronkowaty (Hieracium schultesii F. W. Schultz.)
- jastrzębiec skalnicowaty (Hieracium saxifragum Fr.)
- jastrzębiec skupiony (Hieracium ambiguum Ehrh.)
- jastrzębiec strzałkowaty (Hieracium fuscocinereum Norrl. em. S. Bräut.)
- jastrzębiec suchy (Hieracium aridum Freyn)
- jastrzębiec sudecki (Hieracium sudeticum (Sternb.) Zahn)
- jastrzębiec szczeciniasty (Hieracium rothianum Wallr., syn. H. setigerum Tausch)
- jastrzębiec ściemniały (Hieracium nigritum R. Uechtr.)
- jastrzębiec ścierniskowy (Hieracium arvicola Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec śląski (Hieracium sparsum Friv., syn. H. sparsum Friv. subsp. silesiacum (E. Krause) Zahn)
- jastrzębiec ślimakowaty (Hieracium cochleatum (Nägeli & A. Peter) Zahn)
- jastrzębiec Vagnera (Hieracium vagneri Pax)
- jastrzębiec wątpliwy (Hieracium dubium (L.) Lindeb.)
- jastrzębiec wciętolistny (Hieracium incisum Hoppe)
- jastrzębiec wczesny (Hieracium glaucinum Jord.)
- jastrzębiec wężymordolistny (Hieracium scorzonerifolium Vill.)
- jastrzębiec wierzchotkowy (Hieracium cymosum L.)
- jastrzębiec Wiesbaura (Hieracium wiesbaurianum R. Uechtr.)
- jastrzębiec włochaty (Hieracium valdepilosum Vill.)
- jastrzębiec włosisty (Hieracium piliferum Hoppe)
- jastrzębiec wysoki (Hieracium piloselloides Vill., syn. H. florentinum All. H. praealtum Vill.)
- jastrzębiec ząbkowany (Hieracium dentatum Hoppe)
- jastrzębiec zębatolistny (Hieracium glandulosodentatum R. Uechtr.)
- jastrzębiec zielonokoszyczkowy (Hieracium chlorocephalum R. Uechtr.)
- jastrzębiec zielonookrywowy (Hieracium chlorops (Nägeli & A. Peter) Zahn
- jastrzębiec Ziza (Hieracium zizianum Tausch)
- jastrzębiec złudny, j. zwodniczy (Hieracium paragogum Nägeli & A. Peter)
- jastrzębiec żałobny (Hieracium atratum Fr.)
- jastrzębiec żmijowcowaty (Hieracium echioides Lumn.)
- Hieracium babiogorense Szeląg[14]
- Hieracium besseri Szeląg[14]
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-04].
- ↑ Hieracium L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-08-31].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m John L. Strother: Hieracium Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-08-31].
- ↑ a b c Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 340. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b Pilosella Hill. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-08-31].
- ↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 94, 131, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m AdamA. Jasiewicz AdamA., Hieracium L., Jastrzębiec, [w:] AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XIV, Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, Państwowe Wydawnictw Naukowe, 1980, s. 199-201, ISBN 83-01-01923-9 .
- ↑ a b c d Zhu Shi & Günter Gottschlich: Hieracium Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-08-31].
- ↑ Genus Hieracium L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-08-31].
- ↑ a b ZbigniewZ. Szeląg ZbigniewZ., Two new species in Hieracium sect. Alpestria (Asteraceae) from Mt. Babia Góra, Western Carpathians, Poland, „Phytotaxa”, 645 (3), 2024, s. 278–285, DOI: 10.11646/phytotaxa.645.3.7, ISSN 1179-3163 [dostęp 2024-06-19] .
- PWN: 3917242
- Britannica: plant/hawkweed
- SNL: kjertelsvever
- Catalana: 0114341
- DSDE: høgeurt