Izaak Erter
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 1791 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | kwiecień 1851 | ||
Zawód, zajęcie | poeta, satyryk, lekarz | ||
![]() | |||
|
Izaak Erter (ur. 1791 w Koniuszkach, zm. kwiecień 1851 w Brodach) – poeta, satyryk, lekarz, czołowy przedstawiciel galicyjskiej haskali.
Jego prozę hebrajską porównywano do prozy pisarzy Heinricha Heinego i Ludwiga Börne[1].
Życiorys
Erter urodził się w Koniuszkach w rodzinie chasydzkiej[2]. Jego ojciec był karczmarzem. W wieku 13 lat ożenił się z córką rabina, niestety rok po ślubie młoda zona zmarła. W 1806 roku ponownie się ożenił, wybranką została Sara Hayah. Zamieszkał wówczas z żoną i teściami w Wielkich Oczach. Tam został wprowadzony w filozofię żydowską i literaturę hebrajską przez maskila Józefa Tarlera. Od 1813 roku studiował we Lwowie Biblię i literaturę talmudyczną. W 1816 roku wraz z grupą młodych maskilian Salomonem Lobą Rapoportem, Nachmanem Krochmalem, Judą Lobą Miesesem i innych.został ekskomunikowany przez rabina Jakuba Ornsteina[3]. Powodem było prawdopodobnie opublikowanie pierwszego satyrycznego eseju przeciwko chasydyzmowi[2]. Ekskomunika pozbawiła go jedynego źródła utrzymania, nie mógł po niej nadal prowadzić korepetycji[1]. Ostatecznie związał się ze zwolennikami haskali i przeniósł się do Brodów, gdzie objął stanowisko dyrektora w otwartej w 1823 roku szkole żydowskiej. W Brodach spotkał Hirscha Mendla Pinelesa, Jakuba Samuela Byka i Izaaka Baera Levinsohna. Gdy w 1823 roku zainaugurowano tam nową szkołę żydowską, powierzono mu jej kierowanie. Już wówczas pisał satyry, które publikował w żydowskich periodykach. W roku następnym rozpoczął studia uniwersyteckie w Peszcie, uzyskując w 1829 roku dyplom lekarza, z którym powrócił do Galicji i przez dwa lata pracował w Rawie Ruskiej, gdzie rozpoczął praktykę lekarską[3]. W 1831 roku wybuchła epidemia cholery Erter został mianowany tymczasowym lekarzem rządowym i podróżował po całej Galicji, aby nadzorować opiekę medyczną. We Lwowie był świadkiem śmierci swojego przyjaciela Miesesa, a gdy epidemia ustąpiła w tym samym roku, Erter wrócił do Brodów[2].
Erter działał także społecznie wśród środowisk haskali, wykazując szczególne zainteresowanie planami reformy współczesnego społeczeństwa żydowskiego[3]. Był założycielem Towarzystwa Edukacji Rolników Żydowskich w Galicji[2].
Był zwolennikiem popierania pracy na roli wśród Żydów. Współtworzył czasopismo „He-Chaluc” (Pionier). W 1840 roku wydał satyrę Taszlich, a w 1845 roku - Gilgul nefesz (hebr. Wędrówka duszy), w których piętnował żydowski fanatyzm religijny we wszystkich jego formach, ale także występował przeciwko emancypacji Żydów. Jego dzieła zebrane pt. Ha-Cofe le-wejt Israel (hebr. Obserwator Izraela) wyszły w 1858 roku[4].
Erter poświęcał swój wolny czas na pisanie esejów i satyr na tematy żydowskie, które ukazywały się od 1823 roku aż do jego śmierci. Zazwyczaj wysyłał je do swoich literackich przyjaciół, aby je przeczytali i skrytykowali, zanim dopuścił do druku w hebrajskich czasopismach. Jego zebrane dzieła zostały wydane pośmiertnie pod tytułem Ha-tzofeh le-veit Israel („Strażnik domu Izraela”; Wiedeń, 1858), z biografią autora i wstępem Maxa Letterisa. Książka zawiera opowiadania: Mozne miszkal („Waga”, 1823), Ha-tzofeh be-szubo mi-Karlsbad („Strażnik powracający z Karlsbadu”), Gilgul ha-nefesz („Transmigracja duszy, 1845). , Tashlikh (1840), Telunat Sani ve-Sansani ve-Samangaluf („Skargi Sani i Sansani i Samangaluf”, 1837), oraz Ḥasidut ve-ḥokmah („Pobożność i mądrość”, 1834)[1].
Jego najpopularniejszą satyrą jest Gilgul ha-nefesz, humorystyczna opowieść o wielu przygodach duszy podczas długiej ziemskiej kariery; jak często przechodził z jednego ciała do drugiego i jak kiedyś opuszczała ciało osła dla ciała lekarza[3].
Przypisy
- ↑ a b c Isaac Erter: A Modern Hebrew Humourist, [w:] The Jewish Quarterly Review, t. 3 (1), s. 106-119 .
- ↑ a b c d YIVO | Erter, Yitsḥak [online], yivoencyclopedia.org [dostęp 2022-06-21] .
- ↑ a b c d Erter, Isaac | Encyclopedia.com [online], www.encyclopedia.com [dostęp 2022-06-21] .
- ↑ Biogramy | Wirtualny Sztetl [online], sztetl.org.pl [dostęp 2022-06-21] .