Halicz (miasto)
![]() | Ten artykuł dotyczy ukraińskiego miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
![]() Zamek w Haliczu | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Rejon | iwanofrankiwski | ||||
Powierzchnia | 24,67 km² | ||||
Wysokość | 222 m n.p.m. | ||||
Populacja (2020) • liczba ludności |
| ||||
Nr kierunkowy | +380 3431 | ||||
Kod pocztowy | 77100 | ||||
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Halych_townhall.jpg/200px-Halych_townhall.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Halicz_okolice_1889.jpg/200px-Halicz_okolice_1889.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Poland_Voivodeships_adminstrative_division_1930_Stanis%C5%82aw%C3%B3w_Voivodeship.svg/200px-Poland_Voivodeships_adminstrative_division_1930_Stanis%C5%82aw%C3%B3w_Voivodeship.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/52/Blazono_de_Hali%C4%89_14-jarcenta.png)
Halicz[1] (ukr. Галич, Hałycz, łac. Halicia) – miasto na Ukrainie, w obwodzie iwanofrankiwskim, w rejonie iwanofrankiwskim. W latach 1945–2020 siedziba rejonu halickiego.
Liczy 6193 mieszkańców (2020)[2], dla porównania spis powszechny w 2001 zanotował ich 6406[3]. Przemysł spożywczy, drzewny i materiałów budowlanych[4]. Przez miasto przebiega ukraińska droga krajowa N09. Znajduje tu się stacja kolejowa Halicz, położona na linii Lwów – Czerniowce.
Miasto królewskie położone było w XVI wieku w województwie ruskim[5].
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Rus_Czerwona.png/220px-Rus_Czerwona.png)
W X i XI wieku na obszarze Grodów Czerwieńskich. Od 1144 główny gród księstwa halickiego[6]. Od 1199 stolica Rusi Halicko-Wołyńskiej, jedno z największych miast Rusi Kijowskiej. Po śmierci księcia halickiego Romana w bitwie pod Zawichostem (1205), od roku 1206 królestwo halicko-włodzimierskie pod berłem króla Węgier Andrzeja II, później Daniela I Halickiego i dynastii Romanowiczów. W 1241 zniszczone przez mongolskie oddziały Batu-chana. Po śmierci ostatniego księcia halicko-włodzimierskiego Jerzego II Trojdenowicza w 1349 objęty we władanie przez Kazimierza Wielkiego. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w latach 1370–1387 w Królestwie Węgier, w 1387 przyłączone przez Jadwigę Andegaweńską do Królestwa Polskiego. Miasto zachowało obowiązek udzielania stacji[7]. W okresie Rzeczypospolitej – ziemia halicka, województwo ruskie. Po I rozbiorze Polski w 1772 r. w zaborze austriackim, ostatecznie powiat halicki kraju koronnego Galicji w składzie Austro-Węgier, do ich upadku. Od 1 listopada 1918 do maja 1919 pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W II Rzeczypospolitej – gmina Halicz, powiat i województwo stanisławowskie.
W 1367 w Haliczu utworzono arcybiskupstwo rzymskokatolickie przeniesione następnie przez błogosławionego Jakuba Strzemię do Lwowa, zaś w 1370 prawosławne.
Od średniowiecznej łacińskiej nazwy Halicza – Galicia, pochodzi nazwa – Galicja.
Kalendarium
Węgry
- IX wiek Węgry
- przed 895 rokiem – według Gesta Hungarorum Almos (ojciec Arpada) zdobywa (bezkrwawo) Halicz, gdzie przebywa jakiś czas, zabierając na zakładników synów halickiej arystokracji; kronika nie podaje dokładnej daty, ale musiało to być przed śmiercią Almosa w 895 r.
- rok 898 pierwsza wzmianka o grodzie autorstwa nieznanego z imienia kronikarza, z zapisu wynika, że w Haliczu przebywali Węgrzy
Ruś Kijowska
- od roku 981 w składzie Rusi Kijowskiej
- rok 1054 początek rozbicia dzielnicowego na Rusi
Ruś Halicko-Włodzimierska
- od 1054 do 1340 Ruś Halicko-Włodzimierska (księstwo halicko-wołyńskie):
- 1097 na skutek ugody w Lubeczu gród dostaje się pod rządy Rościsławowiczów
- lata 1099, 1206 (1149–1152), (1214–1220), 1227–1229 okres wpływów węgierskich
- 1187 pod panowaniem Jarosława Ośmiomysła (1153–1187)
- 1206 król Węgier Andrzej II zostaje obrany królem Halicza i Włodzimierza, po łacinie „Rex Galiciae et Lodomeriae” – okres panowania jeden rok
- 1208 – Igorewicze siewierscy (Rościsław, Roman, Światosław) mordują w Haliczu 500 najważniejszych bojarów wołyńskich
- W roku 1210 król Andrzej II postanowił zastąpić panującego w Haliczu Włodzimierza swoim podopiecznym starszym synem Romana – Danielem
- rok 1238 na tronie w Haliczu zasiadł Daniel Halicki, popierany przez księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego. W tym roku książę polski ufundował klasztor franciszkanów[8]. Z kolei św. Jacek Odrowąż założył. klasztor dominikanów[9].
- od 1239 pod panowaniem księcia halickiego Kolomana, brata króla Węgier Beli IV
- okres od 1239–1339 pod zwierzchnictwo lenne chanatu tatarskiego
- od roku 1323 pod panowaniem księcia Jerzego II
Rządy Kazimierza Wielkiego i Ludwika Andegaweńskiego (1340–1387)
- od 1349 Halicz formalnie zostaje przyłączony prawem dziedzicznym po Jerzym II Trojdenowiczu do królestwa Kazimierza Wielkiego,
- lata 1378–1387 (Ludwik Węgierski) podporządkowanie władzy starostów węgierskich, książę Władysław Opolczyk namiestnikiem Rusi z ramienia króla Ludwika (króla Polski i Węgier)
- 1350 – erygowanie parafii rzymskokatolickiej
- 1367 lokacja na prawie magdeburskim
- 1367 w Haliczu utworzono arcybiskupstwo rzymskokatolickie
- 1370 powstaje arcybiskupstwo prawosławne
- W roku 1375 dzięki interwencji biskupa przemyskiego Eryka z Winsen w Awinionie papież Grzegorz XI utworzył metropolię w Haliczu podporządkowując jej diecezje w Przemyślu, Włodzimierzu i Chełmie. Na początku XV wieku metropolię przeniesiono do Lwowa
Królestwo Polskie i Rzeczpospolita Obojga Narodów (1387–1772)
- 1387 – Jadwiga Andegaweńska, król Polski ogłasza akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony[10] i usuwa węgierskich starostów.
- W roku 1391 Jakub Strzemię otrzymuje papieską nominację na arcybiskupa z siedzibą w Haliczu, po jego śmierci w roku 1409 arcybiskupstwo zostaje przeniesione do Lwowa
- 1436 – pierwsza znana data pojawienia się Żydów w Haliczu[11].
- 1564 sejm wydaje konstytucję na podstawie której powstaje odrębny sejmik dla ziemi halickiej, województwa ruskiego (powiat halicki, trembowelski, kołomyjski)
- król Stefan Batory osadza w mieście Karaimów
- 1621 Tatarzy niszczą miasto
- 1624, 20 czerwca hetman Stanisław Koniecpolski zwycięża Tatarów w pobliżu miasta w bitwie pod Martynowem
- 1649 podczas powstania Chmielnickiego wojska kozackie zdobywają i niszczą miasto
- 1676 podczas wojny polsko-tureckiej wojska turecko-tatarskie ponownie niszczą Halicz
- 1765 starostą halickim był Franciszek Ksawery Branicki, w mieście znajdowało się 110 domów oraz trzy kościoły
- 1772 podczas rozbiorów Polski austriackie wojska Marii Teresy zajmują miasto
W zaborze austriackim (1772–1918)
- Po pierwszym rozbiorze Polski (1772) wcielone do monarchii Habsburgów, pozostawało w jej składzie na terytorium kraju koronnego Galicji do upadku Austro-Węgier (1918)
Zachodnioukraińska Republika Ludowa i II Rzeczpospolita
- Od 1 listopada 1918 do maja 1919 pod administracją ZURL, od maja 1919 do 14 marca 1923 pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923[12]. W okolicach miasta wiosną-latem 1919 walki wojny polsko-ukraińskiej.
- 16 września 1920 – w czasie wojny polsko-bolszewickiej na północny wschód od miasta miała miejsce Bitwa pod Dytiatynem
- Od 15 marca 1923 do 16 sierpnia 1945 w granicach Polski, powiat i województwo stanisławowskie.
- Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 okupowany przez Armię Czerwoną (do czerwca 1941) i anektowany przez ZSRR. Po ataku III Rzeszy na ZSRR od 2 lipca 1941 do 24 lipca 1944 pod okupacją III Rzeszy (od 1 sierpnia 1941 Dystrykt Galicja Generalnego Gubernatorstwa). Od lipca 1944 do 16 sierpnia 1945 ponownie pod okupacją sowiecką[13].
- W 1942 roku Niemcy dokonali zagłady miejscowych Żydów. Około 230 osób zabito na miejscu (m.in. topiąc w Dniestrze), pozostałych deportowano do Stanisławowa. W sumie zgładzono ponad 1 tys. Żydów z Halicza[14].
- W latach 1943–1944 ukraińscy nacjonaliści zabili w różnych okolicznościach 23 polskich mieszkańców miasta[15]. Według informacji BIP KG AK 15 sierpnia 1943 roku Niemcy zabili w Międzyhorcach 22 chłopów ukraińskich („7 chłopów zabili, 15 spalili w zagrodach”), którzy przygotowywali napad na Polaków w Haliczu[16].
ZSRR
- 16 sierpnia 1945–1991 miasto rejonowe w obwodzie iwanofrankiwskim USRR w składzie ZSRR
- Jesień 1945 – przymusowe wysiedlenie Polaków z Halicza
Ukraina
- Od roku 1991 miasto rejonowe w obwodzie iwanofrankiwskim na niepodległej Ukrainie
Demografia
- 1870 rok: ok. 3 tys. mieszkańców, w tym 839 Żydów[17],
- 1900 rok: ok. 4,9 tys. mieszkańców, w tym 1454 Żydów i 114 Karaimów[17],
- 1921 rok: 3442 mieszkańców, w tym 1889 Ukraińców, 916 Polaków, 582 Żydów i 55 osób innej narodowości[15],
- 1931 rok: 4386 mieszkańców[15],
- 1939 rok: ok. 4,6 tys. mieszkańców, w tym 1060 Żydów[14],
- 2011 rok: 6307 mieszkańców[18].
Zabytki
- Cerkiew św. Pantalejmona z około 1219 roku we wsi Szewczenkowe (3 km na pn.-zach. od miasta) na terenie dawnego, zanikłego grodu halickiego[19][20]. Jedyny zachowany zabytek architektury romańskiej na terenie zachodniej Ukrainy, zbudowany przypuszczalnie podczas panowania węgierskiego[21]. W 1611 roku opuszczona cerkiew została przemieniona w kościół św. Stanisława i przebudowana w stylu barokowym, w wyniku czego w dużej mierze utraciła swój charakter. W okresie panowania polskiego miejsce to nazywało się Święty Stanisław, a obok kościoła znajdował się klasztor franciszkanów.
- Zamek Halicki króla Kazimierza Wielkiego z XIV wieku, przebudowany przez Franciszka Corazziniego z Awinionu w XVII w., od zdobycia go przez Turków w roku 1676 w ruinie, część murów rozebrano na rozkaz Austriaków w roku 1796
- kaplica katolicka pw. św. Katarzyny na zamku (w ruinie)
- kościół katolicki pw. Wniebowzięcia NMP, którego budowę w południowym narożniku rynku rozpoczęto w roku 1710, a ukończono około roku 1780 w stylu późnobarokowym. W 1937 roku rozpoczęto prace remontowe. Po 1946 roku kościół zamknięto i umieszczono w nim magazyny i sklepy, a od około 1965 roku mieści się w nim kino. Obecnie od frontu kościół jest przysłonięty powojennym budynkiem. Bogate dawniej wyposażenie zostało zniszczone. W 1997 r. kościół został odzyskany przez katolików[22]. Obecnym proboszczem (od 2006 r.) jest ks. Jacek Waligóra[23]. W 2019 r. arcybiskup lwowski Mieczysław Mokrzycki ustanowił tu sanktuarium bł. Jakuba Strzemię[24].
- Cerkiew Bożego Narodzenia z 1825 r., znacznie później przebudowana
- cmentarz karaimski z XVII wieku
- most żelazny z 1910 roku (konstrukcja fabryki Zieleniewskiego w Krakowie)
- ratusz miejski, wcześnie był to klasztor OO. Franciszkanów zamieniony przez władze austriackie pod koniec XVIII w. na magistrat
- zabudowa przyrynkowa
Zabytki dawnego książęcego grodu Halicz położone na terenie dzisiejszej wsi Kryłos w odległości 6 km na pd od miasta:
- wały grodu książęcego Halicz z IX-XIII wieku
- fundamenty katedry Uspieńskiej z XII wieku – świątynia ta była najważniejszą budowlą sakralną na terenie Rusi Czerwonej. Wokół niej znajdowała się książęca część kompleksu grodowego. Sobór miał wymiary 32,4 × 37,5 m[25].
- fundamenty 14 cerkwi z XII-XIII wieku[potrzebny przypis]
- cerkiew Uspieńska z ok. 1584 r. z fundacji szlachcica Marka Szumlańskiego
- kaplica św. Bazylego z XVI wieku
- pałac metropolitów unickich XVII-XVIII wieku (ob. muzeum)
- kurhan Hałczyna Mogiła
- skansen budownictwa drewnianego rejonu Przykarpacia
- fundamenty cerkwi kamiennej z podhalickiego uroczyska Cwyntaryśka
- fundamenty cerkwi pod wezwaniem św. Cyryla Aleksandryjskiego (lub śś. Cyryla i Metodego) odsłonięte na uroczysku Kyryliwka w pobliżu wsi Szewczenkowie
- fundamenty romańskiego kościoła katolickiego Zwiastowania NMP wzniesionego w latach 1215–1219 na uroczysku Cerkwyśka, czyli w okresie, gdy Halicz znajdował się we władaniu wojsk polsko-węgierskich
Ludzie związani z Haliczem
- Daniel Halicki – król Rusi, książę Rusi Halickiej w latach 1253–1264,
- Zygmunt Abrahamowicz (1923–1990) – orientalista i turkolog, archiwista
- Jerzy II (Bolesław Trojdenowicz) – do 1340 książę mazowiecki oraz książę halicko-wołyński
- Józef Boruwłaski – wędrowny pamiętnikarz, fenomen-karzeł
- Feliks Kosiński herbu Rawicz – wójt halicki[26].
- Bolesław Nieczuja-Ostrowski – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego
- Zachariasz Nowachowicz – przewodniczący gminy karaimskiej w dwudziestoleciu międzywojennym
- Piotr II – prawosławny metropolita kijowski i całej Rusi, początkowo metropolita halicki,
- Marceli (Popiel) – biskup Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego pochodzenia ukraińskiego
- Hieronim Wierzchowski – radca sądowy, naczelnik sądu powiatowego w Haliczu[27], poseł do Rady Państwa w Wiedniu[28] z kurii powszechnej okręgu Nr 13 Stanisławów, Tłumacz, Buczacz, Rohatyn, Podhajce[29] z jesieni 1905[30].
- Mykoła i Anna Zelinscy – ukraińscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata[31][32][33]
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Haliczem.
Galeria
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. nr 69, poz. 104).
- ↑ Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року. (ukr.).
- ↑ Liczby ludności miejscowości obwodu iwanofrankiwskiego na podstawie spisu ludności wg stanu na dzień 5 grudnia 2001 roku. (ukr.).
- ↑ Halicz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-07] .
- ↑ Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 167.
- ↑ Halickie, Księstwo, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-12-16] .
- ↑ Tadeusz Brzeczkowski, Podatki zwyczajne w Polsce w XV wieku, w: Acta Universitatis Nicolai. Copernici, Historia XVIII – Nauki Humanistyczne”, z. 128, Toruń 1982, s. 58.
- ↑ JózefJ. Pełeński JózefJ., Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, 1914, s. 192 [dostęp 2018-12-23] .
- ↑ Wielcy święci [online], kamien.biz [dostęp 2022-11-19] .
- ↑ „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.
- ↑ Maurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1974, nr 3 (91), s. 14.
- ↑ Tekst deklaracji opublikowany w:Dz.U. z 1923 r. nr 49, poz. 333.
- ↑ 16 sierpnia 1945 Umowa graniczna pomiędzy Polską a ZSRR z 16 sierpnia 1945 roku.
- ↑ a b Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6, s. 199.
- ↑ a b c HenrykH. Komański HenrykH., SzczepanS. Siekierka SzczepanS., EugeniuszE. Różański EugeniuszE., Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w Województwie Stanisławowskim 1939-1946, Wrocław: ALTA 2, 2008, s. 486, ISBN 978-83-85865-13-1, OCLC 261139661 .
- ↑ Archiwum Adama Bienia. Akta Narodowościowe (1942–1944), oprac. Jan Brzeski, Adam Roliński, Kraków 2001, s. 296.
- ↑ a b Demografia. Wirtualny sztetl. [dostęp 2016-01-10].
- ↑ Державний комітет статистики України. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року, Київ-2011 (doc). stat6.stat.lviv.ua. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-10)].
- ↑ Вол. Дідух. Пантелеймонівський храм – перлина білокам'яного зодчества. „Пам'ятки України”, 6 (червень 2013), s. 22–29. (ukr.).
- ↑ Олександр Головко. Останній похід князя Романа Мстиславича у джерелах та історичній думці. „Український історичний журнал”, К., № 4 (487), липень-серпень 2009, s. 40. ISSN 0130-5247. (ukr.).
- ↑ Rafał Quirini-Popławski, Rzeźba przedromańska i romańska w Polsce wobec sztuki włoskiej, Wydawnictwo UJ, 2006 Kraków, s. 67.
- ↑ MaksymilianM. Sas MaksymilianM., Halicz, w: Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, pod redakcją Melchiora Jakubowskiego, Maksymiliana Sasa i Filipa Walczyny, 2016, s. 54–62, ISBN 978-83-65248-08-4 .
- ↑ ks. Jacek Waligóra [online], www.rkc.lviv.ua [dostęp 2022-11-19] .
- ↑ Katolicka Agencja InformacyjnaK.A.I. KAI Katolicka Agencja InformacyjnaK.A.I., Nowe sanktuarium rzymskokatolickie w Haliczu | eKAI [online], eKAI | Portal Katolickiej Agencji Informacyjnej, 27 września 2019 [dostęp 2022-11-19] .
- ↑ Zarys stanu badań nad wczesnośredniowieczną murowaną architekturą sakralna Rusi Halickiej | Studenckie Koło Naukowe Archeologii Doświadczalnej [online], archeologiadoswiadczalna.wordpress.com [dostęp 2017-11-23] (pol.).
- ↑ Adam Boniecki: Kosińscy. [W:] Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. 11. Warszawa: Warszawskie Towarzystwo Akcyjne Artystyczno-Wydawnicze, 1907, s. 274.
- ↑ Wybory do Rady Państwa. „Kurjer Stanisławowski”, 1047, 15 października 1905, s. 1.
- ↑ Zwycięstwo. „Kurjer Stanisławowski”, 1050, 5 listopada 1905, s. 1.
- ↑ Wybory do Rady Państwa. „Kurjer Stanisławowski”, 1042, 5 września 1905, s. 1.
- ↑ Zwyciężył Teofila Okunewskiego, wyznaczonego kandydatem przez ruski szerszy komitet narodowy z V kurii → zob. Wybory do Rady Państwa. „Kurjer Stanisławowski”, 1044, 24 września 1905, s. 1.
- ↑ Zelinskiy Nikolay & Zelinskaya Anna. collections.yadvashem.org. [dostęp 2024-06-02]. (ang.).
- ↑ Зелінський Микола. righteous.jew.org.ua. [dostęp 2024-06-02]. (ukr.).
- ↑ Зелінська Анна. righteous.jew.org.ua. [dostęp 2024-06-02]. (ukr.).
Linki zewnętrzne
- zamek w Haliczu
- Halicz, I Rzeczpospolita
- Galeria, m.in. ruiny zamku halickiego
- Zdjęcia z Halicza
- Historia Żydów w Haliczu na portalu Wirtualny Sztetl
- Halicz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 15 .
- Łazarówka 2.), cz. Halicza, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 617 .
- Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Stanisławów
Przynależność wojewódzka |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Miasta / Prawa miejskie (1920–34 →) |
| ||||
Miasteczka (1920–34) |
| ||||
Gminy miejskie (1920–39 →) |
| ||||
Gminy wiejskie zbiorowe (1934–39 →) |
| ||||
Gminy (← 1941–44 →) |
|
- p
- d
- e
- p
- d
- e
rejon iwanofrankiwski |
|
---|---|
rejon kałuski |
|
rejon kołomyjski |
|
rejon kosowski |
|
rejon nadwórniański | |
rejon wierchowiński |
|