Chaber bławatek
![]() | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | astropodobne | ||||
Rząd | astrowce | ||||
Rodzina | astrowate | ||||
Podrodzina | Carduoideae | ||||
Rodzaj | chaber | ||||
Gatunek | chaber bławatek | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Centaurea cyanus L. Sp. pl. 2:918. 1753 | |||||
| |||||
| |||||
|
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst bławat w Encyklopedii staropolskiej |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Chabry_b%C5%82awatki.jpg/220px-Chabry_b%C5%82awatki.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Centaurea_cyanus_flowers.jpg/220px-Centaurea_cyanus_flowers.jpg)
Chaber bławatek, bławatek[4] (Centaurea cyanus L.[3], w niektórych ujęciach systematycznych Cyanus segetum Hill[5]) – gatunek rośliny zielnej z rodziny astrowatych. Nazwy ludowe: białasy, głowacz, jasieniec, kardy, kwiatek wołoszek, macoszka, modrak, modrzeńczyk, samosiejka, wasilek, wawer. Występuje w Europie oraz na Syberii Zachodniej[6]. W Polsce pospolity chwast polny, archeofit[7].
Morfologia
- Pokrój
- Roślina zielna, słabo ulistniona, tworzy łany, osiąga wysokość 30–90 cm.
- Łodyga
- Cienka, prosta, lekko żeberkowana, pajęczynowato owłosiona, rozgałęziona.
- Liście
- Ułożone skrętolegle, najczęściej równowąskolancetowate, szarozielone, szerokości 2–5 mm. Dolne na ogonkach, z pojedynczymi, małymi ząbkami lub pierzastodzielne z 2-3 łatkami. Górne niepodzielone, siedzące.
- Kwiaty
- Kwiaty tylko rurkowate. Pojedyncze koszyczki kwiatowe o średnicy 2–3 cm wyrastają na szczytach pędów z łuskowatej, podłużnej okrywy. Przyczepki listków okrywy brzegiem piłkowanoząbkowane lub orzęsione. Korona o 5 rurkowato zrośniętych płatkach o barwie ciemnobłękitnej, czerwonej, różowej lub białej. Kwiaty brzeżne większe, 5 pręcików, słupek dolny, złożony z 2 owocolistków. Okres kwitnienia od maja do września.
- Owoce
- Jedwabiście puszyste, przeważnie niebieskoszarobrązowe z białym wierzchołkiem niełupki. Jedna roślina wytwarza około 700–1600 nasion[8].
Biologia i ekologia
- Rozwój: roślina jednoroczna. Kwiaty przedprątne, zapylane przez motyle, muchówki, błonkówki[9]. Owoce rozsiewane przez wiatr i mrówki. Zachowują zdolność kiełkowania przez 5–10 lat[8].
- Siedlisko: pola uprawne, gdzie rozsiewany jest razem ze zbożami, nieużytki, przydroża, ugory. Jest chwastem. Często spotykany na glebach ubogich w wapń (roślina wskaźnikowa gleb ubogich w wapń).
- W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Centauretalia cyani[10].
- Liczba chromosomów 2n=24[7].
- Blue Boy – pełne, szafirowoniebieskie koszyczki.
- Jubilee Gem – pełne, niebieskie koszyczki, karłowe (wysokość 35–40 cm).
- Polka Dot – karłowe, pełnokwiatowe, szeroka gama barw.
- Red Boy – pełne, czerwone koszyczki.
- Rosa Ball – pełne, różowe koszyczki.
- Weisser Ball – pełne, białe koszyczki
- Black Ball – pełne, czarne koszyczki
Zastosowanie
- Roślina lecznicza
- Surowiec zielarski: kwiat bławatka bez kielicha (Flos Cyani sine calicis, Flos Cyani). Zawiera antocyjanidyny, flawonoidy, sole mineralne (w tym dużo manganu), cychorynę, centaurynę[11].
- Działanie: moczopędne, żółciopędne i przeciwzapalne. Ze względu na bardzo łagodne działanie przeciwzapalne stosowany przy zapaleniu spojówek i w pediatrii. Napar z kwiatów zalecany jest przy chorobach nerek, stanach zapalnych kłębków i miedniczek nerkowych, przy niewydolności krążenia i w kamicy nerkowej. Zewnętrznie stosuje się go przy trudno gojących się ranach i owrzodzeniach[11], w stanach zapalnych oczu (w zapaleniu brzegów powiek, zapaleniu spojówek, wiosennym zapaleniu spojówek, nadwrażliwości na promienie słoneczne, promieniowanie z ekranów telewizyjnych)[12].
- Zbiór i suszenie: kwiat zbierać w słoneczny dzień, rano, po obeschnięciu rosy. Zbiera się płatki, wyrywając je z koszyczka. Zebrane kwiaty należy suszyć bardzo szybko w zacienionym i silnym przewiewie, aby nie zblakły, gdyż wówczas tracą własności lecznicze. Susz szczelnie zamknąć i przechowywać w ciemności.
- Roślina ozdobna – stosowana na kwiat cięty i rabaty.
- Barwnik – w czasach, gdy nieznane były sztuczne barwniki, z płatków brzeżnych bławatka wytwarzano niebieską farbę w połączeniu z ałunem, która doskonale barwiła wełnę. Sam sok barwi papier i przetwory spożywcze na niebiesko.
- Roślina miododajna
- Roślina jadalna: jadalne płatki[13].
- Roślina kosmetyczna: używany przy łupieżu i grzybicy skóry głowy.
- Roślina może zawierać niewielkie ilości kwasu pruskiego, dlatego niekiedy działa trująco na zwierzęta (gł. konie i krowy)[14]
- Nasiona zawierają ok. 28% tłuszczu, a w liściach znajduje się do 300 mg% witaminy C[14]
- Pąk kwiatostanowy
- Kwiatostan
- Łodyga
- Nasiona
- Jadalne płatki chabra jako dekoracja lodów
Uprawa
- Uprawia się przede wszystkim odmiany pełne – wszystkie kwiaty mają dużą i rurkowatą koronę koloru białego, różowego, purpurowego i niebieskiego.
- Sposób uprawy: termin siewu przypada na marzec – kwiecień, w rozstawie 20–30 cm. Ilość nasion na 1000 roślin: 2–3 g. Rośliny kwitną po około 10 tygodniach od siewu.
Znaczenie w kulturze
- Symbol pruskiej skromności (patrz cnoty pruskie), ulubiony kwiat Wilhelma I, kojarzący się z błękitem pruskim.
![]() | Zobacz w Wikiźródłach: • - wiersz Adama Asnyka Bławatek |
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ a b Centaurea cyanus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-11-04].
- ↑ W. Doroszewski: Bławatek. sjp.pwn.pl. [dostęp 2018-08-11]. (pol.).
- ↑ Greuter, W. 2003a. The Euro+Med treatment of Cardueae (Compositae) -generic concepts and required new names. Willdenowia. 33: 49–61.
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-05-05].
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b Horst Klaaßen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
- ↑ doc. dr hab. Aleksander Ożarowski: Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Wyd. trzecie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1982, s. 99. ISBN 83-200-0640-6.
- ↑ 13 kwiatów, które można zjeść (i dobrze na tym wyjść) [online], www.polityka.pl [dostęp 2016-05-13] .
- ↑ a b dr Czesław Bańkowski, dr Jan Serwatka: Pożyteczne chwasty. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1977, s. 22–23.
- ↑ Estonia Cornflower [online], worldsensorium.com [dostęp 2023-03-26] .
- PWN: 3878529
- Britannica: plant/bachelors-button
- SNL: kornblom
- DSDE: kornblomst
Identyfikatory zewnętrzne:
- BioLib: 41509
- EoL: 467789
- EUNIS: 153132
- Flora of North America: 200023634
- FloraWeb: 1344
- GBIF: 3089561
- identyfikator iNaturalist: 48159
- IPNI: 190310-1
- ITIS: 36954
- NCBI: 41522
- Plant Finder: 277177
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-108710
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:190310-1
- Tela Botanica: 15139
- identyfikator Tropicos: 2700409
- USDA PLANTS: CECY2
- CoL: 69GPL