De Algemene Joodse Arbeidersbond in Litouwen, Polen en Rusland (Jiddisch: Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland, אַלגמײַנער ײדישער אַרבײטערסבונד אין ליטאַ, פוילין און רוסלאַנד, Russisch: Всеобщий еврейский рабочий союз в Литве, Польше и России), meestal kort "Bund" (בונד, Бунд) benoemd, was een marxistische Joodse politieke partij actief in verscheidene landen vanaf 1897. De partijorganisatie en haar aanhangers werden meestal vernietigd gedurende de Shoah, en er bleven daarna alleen maar kleine groepen bundisten in de diaspora over (in de VS, Canada en Australië bijvoorbeeld). De Bund was lid van de Tweede Internationale, hoewel haar linksradicale vleugel dichterbij voelde met de Komintern, en blijft nu nog een geassocieerde organisatie binnen de Socialistische Internationale onder de naam Jewish Socialist Labour Bund.
In 1905 had de Bund ongeveer 35.000 leden in het hele Keizerrijk Rusland.[1]
De Bund nam deel aan verscheidene verkiezingen zowel in Polen als in Litouwen en Letland gedurende de tussenoorlogse periode.
Een betoging van de Bund in 1917
De Bund in Polen
Samenwerking met de (niet-marxistische) Poolse socialistische partij (PPS) was moeilijk wegens de strenge antisemitische overtuigingen van veel Poolse kiezers. De PPS vreesde een imago van "joodsvriendelijke partij" te krijgen en distantieerde zich van enige vorm van organisationele samenwerking met de Bund om potentiële kiezers niet te verliezen.[2]
De voormalige PPS leider, Józef Piłsudski (1867-1935), in 1920 eerste president van de Republiek Polen geworden, tot 1922, dictator vanaf 1926 tot zijn dood in 1935, was nochtans duidelijk streng tegen antisemitisme gekant en voorstander van een inclusieve, niet racistische, Poolse nationalisme. In 1901 werd zelf een Joodse afdeling van de PPS opgericht, meestal om met de Bund te concurreren.
In de laatste plaatselijke verkiezingen vóór de bezetting van Polen door Duitsland en Sovjet-Unie in 1939 was de Bund de belangrijkste Joodse partij in Polen: in januari 1939, 17 uit 20 joodse verkozenen in de gemeenteraad van Warschau, 11 uit 17 in Łódź. Er bestond ook toen een begin van samenwerking tussen de Bund en de PPS, zonder gemeenschappelijke kieslijsten maar met wederzijdse oproepen om voor elkaars lijst te stemmen waar alleen maar een van de twee linkse partijen zich voorstelde. Als gevolg daarvan was er een linkse overwinning in Warschau, Łódź, Lwow, Piotrkow, Kraków, Białystok, Grodno, Vilnius en andere steden.
De Bund in Odessa bij de lichamen van hun gedode kameraden gedurende de Russische Revolutie van 1905.
Toch werd de Bund nooit in het Poolse parlement (Sejm) vertegenwoordigd waar andere Joodse partijen (zionisten, orthodoxen - Agudat Israel - of vrijzinnige liberalen - Folkspartei) zetels kregen ofwel in samenwerking met andere minderhedenspartijen (Oekraïners, Wit-Russen, Litouwers, Duitsers) ofwel in kartels tussen elkaar. Na haar succes voor de gemeenteraadsverkiezingen van december 1938 en januari 1939 hoopte de Bund uitstekende resultaten binnen te halen bij de in september geplande parlementsverkiezingen, maar op 1 september 1939 werd Polen aangevallen door nazi-Duitsland en op 17 september 1939 door de Sovjet-Unie.
Een Bund-vertegenwoordiger was lid van de Poolse regering in ballingschap te Londen gedurende de Tweede Wereldoorlog en Bund activisten hadden een belangrijk deel aan de Opstand in het getto van Warschau, waaronder Marek Edelman, medestichter van de Joodse Gevechtsorganisatie.
In de naoorlogse verkiezingen van 1947 haalde de Bund de enige parlementszetel in haar Poolse geschiedenis dankzij een kartellijst met de PPS, plus enkele zetels in gemeenteraden. Een jaar later ontbonden haar leiders de partij, op "vrijwillige basis" onder de communistische dictatuur, onder protest van vele Bund-activisten waaronder Marek Edelman.
Bronnen, noten en/of referenties
↑Orlando Figes: Tragedie van een volk: De Russische Revolutie 1891 - 1924; 1996; tweede druk 2008; blz. 238.
↑de hele sectie "De Bund in Polen" heeft als bron: Bernard K. Johnpoll, The politics of futility. The General Jewish Workers Bund of Poland, 1917-1943, Ithaca, New York, Cornell University Press, 1967
Biało-Czerwoni (Wit-Roden) ·KNP (Congres van Nieuw Rechts) · KORWiN · Kukiz'15 · Mniejszość Niemiecka (Duitse Minderheid) · Nowoczesna · PiS (Recht en Rechtvaardigheid) · PO (Burgerplatform) · Polska Razem (Polen Samen) · PR (Rechts van de Republiek) · PSL (Poolse Volkspartij) · RKN (Katholiek-Nationale Beweging) · RN (Nationale Beweging) · SDPL (Sociaaldemocratie van Polen) · SLD (Alliantie van Democratisch Links) · Solidarna Polska (Solidair Polen) · UP (Unie van de Arbeid)
Zonder parlementaire vertegenwoordiging:
ChDRP (Christen-Democratie van de Derde Poolse Republiek) · KPN (Confederatie voor een Onafhankelijk Polen) · KPP (Communistische Partij van Polen) · LPR (Liga van Poolse Gezinnen) · Partia Razem · Partia Regionów (Partij van de Regio's) · PD (Democratische Partij - demokraci.pl) · PdP (Verbond voor Polen) · Piast · Polska Lewica (Pools Links) · PPN (Poolse Nationale Partij) · PPP (Poolse Partij van de Arbeid - Augustus 80) · PPS (Poolse Socialistische Partij) · PZ (Partij De Groenen) · Samoobrona (Zelfverdediging) · SD (Democratische Partij) · SP (Partij van de Arbeid) · Twój Ruch (Jouw Beweging) · UChS (Christelijk-Sociale Unie) · UL (Unie van Links) · UPR (Unie voor Reële Politiek)
Niet meer bestaande partijen (na 1989):
Akcja Polska (Poolse Actie) · BBWR (Partijloos Blok voor Steun aan de Hervormingen) · Centrum (Centrumpartij) · FPD (Forum van Democratisch Rechts) · KK (Conservatieve Coalitie) · KLD (Liberaal-Democratisch Congres) · KR (Republikeinse Coalitie) · Libertas Polska · Palikot-Beweging · Partij X · PC (Centrumalliantie) · PChD (Partij van Christen-Democraten) · PJN (Polen is het Belangrijkst) · PK (Conservatieve Partij) · PP (Verbond van Rechts) · PPChD (Alliantie van Poolse Christen-Democraten) · PPN (Poolse Onafhankelijkheidspartij) · PPE-Z (Poolse Ecologische Partij - De Groenen) · PPPP (Poolse Partij van Vrienden van het Bier) · PPZ (Poolse Partij van Groenen) · PSL-PL (Poolse Volkspartij - Volksalliantie) · PSL Solidarność · PUS (Poolse Sociaaldemocratische Unie) · PW (Partij van de Vrijheid) · Racja (Redepartij) · RdR (Beweging voor de Republiek) · RDS (Democratisch-Sociale Beweging) · Republikanie (Republikeinen) · RLP (Beweging van Werkende Mensen) · ROAD (Burgerbeweging Democratische Actie) · ROP (Beweging voor de Wederopbouw van Polen) · RTR (Beweging van de Derde Republiek) · Ruch Patriotyczny (Patriottische Beweging) · Ruch Stu (Beweging van de Honderd) · SKL (Conservatieve Volkspartij) · SLCh (Christelijke Volkspartij) · SN (Nationale Partij) · SND (Nationaal-Democratische Partij) · SP (Solidariteit van de Arbeid) · UD (Democratische Unie) · UW (Vrijheidsunie) · ZChN (Christelijk-Nationale Unie) · ZKP "P" (Unie van Poolse Communisten "Proletariaat")
Gelegenheidscoalities (na 1989):
AWS (Verkiezingsactie Solidariteit) · Blok Senat 2001 (Senaatsblok 2001) · Europa Plus · KKW "Ojczyzna" (Katholiek Kiescomité "Vaderland") · LiD (Links en Democraten) · PdP (Verbond voor Polen) · PdP Centrolewica (Alliantie voor de Toekomst - Centrumlinks) · Porozumienie 11 Listopada (Alliantie van 11 November) · SLD-UP · WAK (Katholieke Verkiezingsactie) · ZL (Verenigd Links)
Historische partijen (1939-1989):
ChSS (Christelijk-Sociale Vereniging) · Democratisch Blok · Front Narodowy (Nationaal Front) · KPP (Communistische Partij van Polen) · PAX · PRON (Patriottische Beweging voor de Nationale Wedergeboorte) · PPK (Poolse Communistische Partij) · PSPP (Poolse Socialistische Partij van de Arbeid) · PZKS (Poolse Katholiek-Sociale Unie) · PZPR (Poolse Verenigde Arbeiderspartij) · SD (Democratische Partij) · SL "Wola Ludu" (Boerenpartij-Volkswil) · ZSL (Verenigde Boerenpartij)
Historische partijen (tot 1939):
Agudath israel · BBWR (Partijloos Blok voor Samenwerking met de Regering) · Bund (Algemene Joodse Arbeidersbond) · JDP (Jungdeutsche Partei in Polen) · KPP (Communistische Partij van Polen) · Poale Zion · PPS (Poolse Socialistische Partij) · PSL (Poolse Volkspartij) · SN (Nationale Partij)